Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa: Vấn đề không chỉ là vài bộ sách “cháy hàng”
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa là tình trạng nhiều phụ huynh và học sinh không thể mua đủ bộ sách cần thiết khi năm học mới cận kề, dù nhà xuất bản đã in số lượng lớn, khiến việc học bị gián đoạn, phát sinh chênh lệch tiếp cận tài liệu giữa các nhóm học sinh và tạo áp lực kinh tế lẫn tâm lý cho các gia đình đô thị và nông thôn. Trong những ngày gần năm học mới, hàng loạt phụ huynh “đỏ mắt” đi mua sách giáo khoa nhưng chỉ gặp những kệ trống và thông báo hết hàng, hoặc chỉ còn sách lẻ, không đủ trọn bộ cho một khối lớp. Điều đáng lo không phải là vài cuốn sách thiếu, mà là một hệ thống phân phối cho thấy lỗ hổng dự báo nhu cầu, khiến việc mua sách giáo khoa trở thành cuộc chạy đua căng thẳng thay vì bước chuẩn bị bình thường cho năm học mới 2026-2027.
In bổ sung 9 triệu bản sách giáo khoa: Phản ứng nhanh hay giải pháp tạm thời?
Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết đã cung ứng hơn 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo ra thị trường, vượt nhu cầu đặt hàng của trường học và địa phương. Đồng thời, đơn vị đang triển khai in bổ sung khoảng 9 triệu bản sách giáo khoa, được gọi là nguồn dự phòng nhằm bảo đảm an ninh, an toàn sách, ứng phó thiên tai, bão lũ và đáp ứng các nhu cầu phát sinh như bổ sung cho thư viện, chương trình tặng sách ở địa phương. Về mặt con số, đây là phản ứng nhanh và cần thiết trước tình trạng thiếu sách giáo khoa. Nhưng việc phải in bổ sung lớn vào sát năm học đặt ra câu hỏi: khâu dự báo và điều phối ban đầu đã đảm nhiệm đúng vai trò chưa, hay hệ thống vẫn chủ yếu xử lý tình huống khi sự cố xảy ra, thay vì phòng ngừa từ sớm?
Gốc rễ thiếu sách: Tâm lý chờ miễn phí, một bộ SGK thống nhất và mạng lưới phân phối
Nhà xuất bản thẳng thắn nhìn nhận một nguyên nhân: nhiều trường và học sinh có tâm lý chờ chính sách miễn phí sách giáo khoa, nên không đăng ký, đặt hàng sớm với công ty sách – thiết bị trường học địa phương. Hệ quả là những ngày cận năm học mới, lượng lớn phụ huynh và học sinh dồn dập đi mua sách tại cửa hàng bán lẻ, khiến cầu tăng đột biến trong thời gian ngắn và dẫn tới thiếu đầu sách, không đủ trọn bộ. Bên cạnh đó, nhân viên nhà sách cho biết năm nay cả nước chỉ còn một bộ sách giáo khoa thống nhất, nhu cầu tăng cao nên cứ bộ nào về là hết bộ đó; có bộ lớp 6 chỉ sau 1–2 ngày đã hết sạch. Nói cách khác, việc thiếu sách giáo khoa không chỉ do một phía: tâm lý chờ đợi chính sách, cấu trúc chương trình mới và mạng lưới phân phối chậm thích ứng đã cùng tạo ra "nút thắt" đúng lúc năm học mới đang tới gần.
Gánh nặng lên vai gia đình: Hành trình mua sách giáo khoa đầy lo lắng
Trong câu chuyện thiếu sách giáo khoa, người chịu tác động rõ nhất là phụ huynh và học sinh. Nhiều người phải đi hàng loạt cửa hàng để mua sách nhưng vẫn không đủ bộ; có phụ huynh thậm chí đi gần 10 nhà sách mới hoàn thành một bộ cho con. Tại siêu thị sách ở Cần Thơ, các kệ trống rỗng, phụ huynh được trả lời “hết hàng”, chưa rõ thời điểm có sách trong khi năm học mới đã sát nút. Không ít người phải đi xin sách cũ, dò tìm nơi bán, hoặc chuyển sang mua online với giá cao hơn, có cuốn giá bìa 19.000 đồng nhưng người bán rao 40.000 đồng, chưa kể phí vận chuyển. Đây không chỉ là câu chuyện mua sách giáo khoa khó khăn; nó cho thấy khi nguồn cung không ổn định, gia đình phải tự xoay xở, chịu thêm chi phí và áp lực, còn học sinh thì phấp phỏng vì nguy cơ thiếu sách ngay trong những tuần đầu năm học mới 2026-2027.
Giải pháp lâu dài: Không để mỗi năm học mới đều là một cuộc “giải cứu” sách giáo khoa
Việc in bổ sung sách giáo khoa và cam kết bảo đảm 100% học sinh có đủ sách trước ngày khai giảng là tín hiệu tích cực, nhưng không nên là kịch bản lặp lại mỗi năm. Nhà xuất bản đã triển khai sách giáo khoa điện tử miễn phí, cho phép học sinh và giáo viên tra cứu, sử dụng online để hỗ trợ dạy – học, đồng thời khuyến khích tận dụng sách cũ của bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống” nhằm giảm áp lực phát hành và tăng tính tiết kiệm. Một số địa phương cũng xây dựng kế hoạch mượn – trả sách giáo khoa trong hệ thống trường học, để chắc chắn học sinh có nhu cầu đều được mượn sách trước năm học. Tuy nhiên, để thoát khỏi cảnh thiếu sách giáo khoa, các bên liên quan cần phối hợp sớm hơn: công khai rõ ràng tiến độ cung ứng, hướng dẫn đặt hàng từ đầu hè, phát triển mạnh mô hình thư viện và ngân hàng sách, đồng thời thiết kế cơ chế giá, mượn sách và chia sẻ sách sao cho việc mua sách giáo khoa không còn là nỗi lo lớn mỗi kỳ chuẩn bị năm học mới.
