Sách giáo khoa thiếu hụt: Vấn đề cung ứng hay quản lý?
Tình trạng sách giáo khoa thiếu hụt là hiện tượng khan hiếm hoặc không mua được đủ bộ sách cho học sinh dù tổng lượng in ấn toàn quốc đã vượt nhu cầu đăng ký của các địa phương, dẫn đến cảnh phụ huynh phải chạy nhiều điểm bán lẻ để lắp ghép từng cuốn sách lẻ trước khi năm học mới bắt đầu.
Ngay trước năm học 2026-2027, nhiều phụ huynh phản ánh phải đi nhiều cửa hàng, “toát mồ hôi” mới mua đủ sách giáo khoa cho con. Trong bối cảnh này, NXB Giáo dục Việt Nam khẳng định đã cung ứng hơn 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo ra thị trường, vượt nhu cầu đặt hàng của các trường và địa phương. Vậy vì sao sách vẫn khan hiếm ở nhiều nơi trong khi số liệu cho thấy nguồn cung đã “dư”? Câu trả lời không chỉ nằm ở việc in thêm bao nhiêu bản sách, mà ở cách hệ thống quản lý, dự báo và phân phối sách giáo khoa thiếu hụt. Nếu không nhìn thẳng vào nguyên nhân này, in bổ sung sách giáo khoa chỉ là “chữa cháy” theo mùa.
9 triệu bản in bổ sung: Quy mô lớn, nhưng vẫn là giải pháp tình thế
Trước áp lực phản ánh của phụ huynh về khó khăn khi mua sách do khan hàng, NXB Giáo dục Việt Nam khẳng định đang triển khai đồng bộ các giải pháp in ấn và điều phối, nhằm không để học sinh nào thiếu sách khi bước vào năm học 2026-2027. Đến ngày 15/8, sản lượng sách giáo khoa đã đạt 148% so với cùng kỳ năm 2025, còn sách bài tập và tham khảo đạt 119%.
Dù vậy, nhà xuất bản vẫn phải in bổ sung khoảng 9 triệu bản sách giáo khoa để “đảm bảo an ninh, an toàn sách giáo khoa, sẵn sàng ứng phó với thiên tai, bão lũ” và đáp ứng các nhu cầu phát sinh như trang bị thư viện, chương trình tặng sách tại địa phương. Một lãnh đạo đơn vị cho biết lượng sách bổ sung này sẽ được cung ứng từ ngày 25/8 và dự kiến hoàn thành khoảng 5-6/9. Nói cách khác, khi học sinh đã chuẩn bị khai giảng, hệ thống vẫn phải “chạy nước rút” in bổ sung sách giáo khoa. Đây là tín hiệu tích cực ở góc độ phản ứng nhanh, nhưng đồng thời bộc lộ rằng khâu dự báo nhu cầu và lập kế hoạch phân phối chưa đủ chủ động.
Kế hoạch thêm 2,4 triệu bản: Từ chữa cháy cục bộ đến bài toán an ninh sách
Không dừng ở 9 triệu bản, NXB Giáo dục Việt Nam tiếp tục in bổ sung khoảng 2,4 triệu bản sách giáo khoa theo nhu cầu mới phát sinh từ một số nhà trường, địa phương, đồng thời ưu tiên các đầu sách còn ít trên thị trường. Số sách này dự kiến được cung ứng từ ngày 5/9 đến 30/9 và đặc biệt ưu tiên sách phục vụ học kỳ I.
Ở tầng bề mặt, việc in bổ sung liên tục cho thấy hệ thống in ấn linh hoạt, có khả năng điều chỉnh nhanh theo biến động. Nhưng nhìn sâu hơn, đây là dấu hiệu cho thấy dữ liệu đặt hàng ban đầu không phản ánh đúng nhu cầu thực tế, hoặc biến động chính sách và tâm lý xã hội (như câu chuyện chờ miễn phí sách) chưa được tích hợp vào bài toán dự báo. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đang khẩn trương triển khai nhiều giải pháp để tăng cường nguồn cung, từ in bổ sung, điều chuyển sách giữa các địa phương đến huy động lượng sách còn trong kho”. Muốn in bổ sung sách giáo khoa trở thành chiến lược bảo đảm an ninh sách, không phải giải pháp tình thế, thì dữ liệu và kịch bản rủi ro phải đi trước một mùa vụ, thay vì chạy theo sau tiếng thở dài của phụ huynh.
Phụ huynh khổ vì “sốc cầu”: Khi tâm lý chờ miễn phí gặp hệ thống phân phối cứng nhắc
Trong khi nhà xuất bản nói đã “in đủ”, phụ huynh lại kể câu chuyện ngược: nhiều người phải ghé hết nhà sách này tới nhà sách khác mới đủ bộ, có thời điểm chỉ mua được sách lẻ, không đủ trọn bộ cho con. Đó là cái giá của một cú sốc cầu dồn vào vài tuần trước khai giảng, khi lượng lớn phụ huynh, học sinh cùng đổ ra các cửa hàng bán lẻ để săn sách.
Nguyên nhân không hề bí ẩn. Một phần do tâm lý chờ đợi chính sách miễn phí sách giáo khoa, nên nhiều trường và học sinh không đăng ký, đặt hàng trước với công ty sách – thiết bị trường học địa phương. Thêm vào đó, nhu cầu mua thêm bộ sách thứ hai để để tại lớp, hoặc mua sớm cho con học trước, khiến cầu tại các cửa hàng bán lẻ tăng vọt vào cuối tháng 7, đầu tháng 8. Chưa kể một số phụ huynh thiếu thông tin, từ chối những cuốn có logo “Kết nối tri thức với cuộc sống” hoặc sách có nội dung được cập nhật nhưng chưa kịp in lại, dẫn đến việc đổi, trả, càng làm thị trường lộn xộn. Khi cung ứng sách giáo khoa thiếu hụt ở tầng bán lẻ, mọi áp lực đè lên người mua cuối cùng.
Từ khủng hoảng cục bộ đến chiến lược dài hạn: Cần một “chuỗi cung ứng giáo dục” đúng nghĩa
NXB Giáo dục Việt Nam cho biết đang điều chuyển 8 triệu bản sách giáo khoa và 2 triệu bản sách bài tập giữa các địa phương, huy động lượng sách còn trong kho để cân đối nguồn hàng theo nhu cầu từng nơi, với mục tiêu không để học sinh thiếu sách trước ngày khai giảng. Đồng thời, phụ huynh được khuyến nghị tra cứu điểm bán sách chính thống trong hệ thống để hạn chế rủi ro thiếu sách hoặc mua nhầm.
Tuy vậy, nếu chỉ dựa vào điều chuyển và in bổ sung, mỗi mùa khai giảng vẫn có nguy cơ lặp lại cảnh “cháy hàng” cục bộ. Đã đến lúc nhìn sách giáo khoa như một chuỗi cung ứng đặc biệt, nơi dữ liệu đặt hàng của trường học, biến động chính sách, thói quen mua sắm của phụ huynh và các chương trình thiện nguyện phải được tích hợp thành một hệ thống dự báo chung. Chuỗi này cần cơ chế đăng ký bắt buộc sớm hơn, thông tin minh bạch về bộ sách sử dụng, và kênh phản hồi trực tuyến thời gian thực về tình trạng thiếu hụt ở từng địa phương. Khi đó, in bổ sung 9 triệu hay 2,4 triệu bản không còn là sự “chữa cháy” vào phút chót, mà là phần của chiến lược an ninh sách giáo khoa dài hạn, để mỗi mùa chuẩn bị khai giảng không còn là cuộc chạy đua của phụ huynh.
