El Niño siêu mạnh: khi hiện tượng tự nhiên thành rủi ro hệ thống
El Niño siêu mạnh là hiện tượng khí hậu trong đó nhiệt độ bề mặt nước biển tại trung - đông Thái Bình Dương tăng cao bất thường, làm xáo trộn mô hình mưa và nhiệt độ toàn cầu, kéo theo nắng nóng cực đoan, hạn hán kéo dài, mưa lũ thất thường và các cú sốc lên nông nghiệp, y tế, nguồn nước cùng an ninh lương thực ở nhiều quốc gia nhiệt đới. Trong các bản tin cập nhật gần nhất, các tổ chức khí hậu toàn cầu đồng thuận rằng El Niño hiện nay có xác suất gần 100% sẽ duy trì ở cường độ rất mạnh, đạt đỉnh từ cuối năm 2026 và kéo dài đến tháng 2.2027. Nói cách khác, đây không còn là một đợt dao động khí hậu thông thường mà là một rủi ro hệ thống, thử thách khả năng thích ứng của cả khu vực Đông Nam Á.
Nam Bộ sớm hết mùa mưa: mở toang cánh cửa cho nắng nóng cực đoan và xâm nhập mặn
Những gì đang diễn ra ở Nam Bộ cho thấy cụ thể gương mặt của siêu El Niño: mùa mưa kết thúc sớm hơn tới khoảng 20 ngày so với trung bình nhiều năm, trong khi mùa khô kéo dài và gay gắt. Các số liệu quan trắc giữa mùa mưa đã ghi nhận nắng nóng cục bộ với nhiệt độ lên tới 36°C tại Tân Sơn Hòa, nền nhiệt trung bình cao hơn chuẩn khí hậu từ 0,7 – 1,8°C, trong khi lượng mưa lại hụt đáng kể ở nhiều nơi. Vào giai đoạn từ tháng 9 – 11, trạng thái El Niño được dự báo duy trì ở mức mạnh đến rất mạnh với xác suất 100%, kéo nền nhiệt cao hơn trung bình 1 – 2°C, riêng Tây Nguyên và Nam Bộ có thể cao hơn 1,5 – 2°C trong các tháng 12 – 2. Đó là công thức hoàn hảo cho nắng nóng cực đoan, khô hạn và xâm nhập mặn Nam Bộ diễn biến gay gắt, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long.
Hạn hán Đông Nam Á: từ cánh đồng nứt nẻ đến giá lương thực leo thang
El Niño 2026 mạnh không chỉ là câu chuyện nhiệt độ mà là cú đấm trực diện vào nông nghiệp Đông Nam Á. Dữ liệu hơn bốn thập kỷ cho thấy các đợt El Niño mạnh thường kéo theo hạn hán nghiêm trọng tại các vùng trồng trọt trọng điểm như Nam Á, Đông Nam Á, miền nam châu Phi và Hành lang Khô hạn Trung Mỹ, với xác suất xảy ra hạn hán nông nghiệp vượt 50% trong các thời kỳ El Niño hoạt động mạnh. Khi mưa lệch nhịp, cây trồng thiếu nước đúng giai đoạn sinh trưởng cốt lõi, không chỉ năng suất bị kéo tụt mà cả vật nuôi, thủy sản và thu nhập nông hộ đều suy kiệt. Trong bối cảnh giá lương thực thế giới đã chạm mức cao nhất kể từ cuối năm 2022, hiện tượng El Niño đang đóng vai trò như một chất xúc tác nguy hiểm, đẩy hệ thống an ninh lương thực toàn cầu vào trạng thái bấp bênh. Nếu Đông Nam Á – vựa lúa và cà phê của thế giới – hụt sản lượng, người nghèo sẽ là nhóm đầu tiên trả giá.
Sức khỏe con người: mặt trận dễ bị bỏ quên trong cuộc khủng hoảng El Niño
Điều đáng lo là các chính sách ứng phó El Niño thường tập trung vào sản xuất và hạ tầng, trong khi sức khỏe cộng đồng lại dễ bị xem nhẹ. Tổ chức khí tượng quốc tế đã cảnh báo sự kết hợp giữa El Niño mạnh và nền nhiệt toàn cầu đã rất cao do biến đổi khí hậu sẽ làm gia tăng thời tiết cực đoan: từ nắng nóng, hạn hán đến mưa lớn, lũ lụt. Trong một báo cáo chuyên biệt, cơ quan y tế toàn cầu mô tả rõ chuỗi rủi ro y tế phức tạp: bệnh lý liên quan đến nắng nóng, suy dinh dưỡng do thiếu lương thực, cùng các bệnh truyền nhiễm qua nguồn nước và vật trung gian. Ở Việt Nam, các nhà khí tượng đã nhấn mạnh nguyên tắc ưu tiên ứng phó là "từ nước đến sức khỏe người dân, sau đó đến sản xuất" – nước sinh hoạt phải được đảm bảo đầu tiên. Nếu không coi sức khỏe là trung tâm, mọi nỗ lực giữ vững an ninh lương thực sẽ thiếu nền tảng con người để thực hiện.
Từ cảnh báo đến hành động: Đông Nam Á cần coi siêu El Niño như một bài sát hạch năng lực thích ứng
Các chuyên gia đã chỉ rõ: El Niño sẽ đạt đỉnh vào cuối năm 2026 tới đầu năm 2027 rồi mới suy giảm. Điều đó nghĩa là chúng ta có một khoảng thời gian cực kỳ ngắn để chuyển từ tâm thế bị động sang chủ động. Với Nam Bộ, không thể tiếp tục coi xâm nhập mặn là hiện tượng bất thường vài năm mới gặp; nó đang trở thành chuẩn khí hậu mới, buộc hệ thống canh tác lúa, cây ăn trái, thủy sản phải tái cấu trúc. Với Đông Nam Á, việc bảo vệ an ninh lương thực không thể chỉ là tăng sản lượng; đó phải là chiến lược giữ nước, đa dạng hóa cây trồng, xây dựng mạng lưới an sinh cho nông hộ, củng cố hệ thống y tế trước các đợt nắng nóng cực đoan. Siêu El Niño không chờ chúng ta sẵn sàng. Nếu coi nó như một bài sát hạch, khu vực nào chuẩn bị tốt sẽ bước ra với nền nông nghiệp và hệ thống y tế resilient hơn; còn nếu bỏ lỡ, cái giá phải trả sẽ là nhiều năm bất ổn lương thực và sức khỏe người dân.
