El Niño Việt Nam 2026: tín hiệu báo động sớm cho vụ đông xuân
El Niño Việt Nam 2026 là hiện tượng nóng lên bất thường của vùng biển xích đạo Thái Bình Dương làm rối loạn tuần hoàn khí quyển, khiến mưa giảm, nhiệt tăng, kéo theo hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn và nhiều cực đoan thời tiết khác trên diện rộng trong mùa khô.
Điều khiến vụ đông xuân 2027 đặc biệt đáng lo là El Niño không đến một mình mà đi kèm khô hạn kéo dài và xâm nhập mặn ĐBSCL vượt trung bình nhiều năm. Nghĩa là cùng lúc, chúng ta đối mặt khủng hoảng nước nông nghiệp ngay trong giai đoạn quyết định năng suất lúa và cây trồng cạn. El Nino được nhận định làm gia tăng nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn trên diện rộng trong mùa khô 2026-2027. Nếu vẫn giữ tư duy “năm nào cũng vậy” và xuống giống theo thói quen, nông dân sẽ là người hứng đủ thiệt hại.
Một dữ liệu quan trọng cho thấy mức độ nghiêm trọng: đến ngày 29/9/2026, mực nước tại trạm Kratie chỉ đạt 16,46 m, thấp hơn trung bình nhiều năm 1,44 m và thấp hơn cùng kỳ năm 2025 tới 5,15 m. Đây không chỉ là một con số thủy văn khô khan mà là lời cảnh báo trực tiếp rằng lượng nước ngọt đổ về ĐBSCL sẽ thiếu hụt đáng kể ngay từ đầu mùa khô.
Xâm nhập mặn ĐBSCL: lặp lại 2015–2016 hay còn tệ hơn?
ĐBSCL đang đứng trước kịch bản xâm nhập mặn được dự báo cao hơn trung bình nhiều năm, với dòng chảy về đồng bằng có thể xấp xỉ điều kiện mùa khô 2015–2016. Tại Đồng bằng sông Cửu Long, nguồn nước về được dự báo thấp hơn 15–20% so với trung bình nhiều năm. Khi ít nước ngọt, mặn sẽ lấn sâu mạnh hơn – đó là quy luật mà nông dân vùng hạ lưu đang phải trả giá bằng từng vụ mùa thất bát.
Ranh mặn 4 g/l tại các cửa sông Cửu Long có thể vào sâu 50–70 km, trong khi các sông Vàm Cỏ được dự báo mặn 4 g/l tiến tới 100–125 km trong tháng 3 và 4, cao hơn trung bình nhiều năm 20–36 km và sâu hơn năm 2026 khoảng 37–57 km. Nửa đầu tháng 3/2027, phạm vi xâm nhập mặn ở vùng cửa sông Cửu Long dự kiến đạt 55–70 km, cao hơn trung bình nhiều năm 9–13 km.
Nguồn nước suy giảm cùng mặn lấn sâu sẽ làm thu hẹp thời gian lấy nước ngọt, gia tăng nguy cơ thiếu nước phục vụ sản xuất. Nói cách khác, cửa sổ thời gian để mở cống, bơm nước vào ruộng sẽ ngắn lại, trong khi nhu cầu tưới cho vụ đông xuân 2027 không hề giảm. Nếu không có kế hoạch điều tiết, đây sẽ là “nút thắt cổ chai” đẩy nhiều công trình thủy lợi lẫn hộ sản xuất nhỏ lẻ vào thế bị động.
Khủng hoảng nước nông nghiệp: từ con số dự báo đến ruộng lúa, vườn cây
Những con số cảnh báo đang chuyển thành nguy cơ rất cụ thể đối với sản xuất. Xâm nhập mặn có nguy cơ ảnh hưởng khoảng 85.800 ha lúa đông xuân, 120.000 ha diện tích lúa – tôm và khoảng 45.000 ha cây ăn trái tại các vùng ven biển. Diện tích cây trồng có khả năng bị ảnh hưởng trong vụ đông xuân 2026–2027 ở Bắc Trung Bộ và Duyên hải Nam Trung Bộ được ước tính khoảng 34.000–61.500 ha. Đây không còn là rủi ro cục bộ ở ĐBSCL mà là khủng hoảng nước nông nghiệp trải dài nhiều vùng khí hậu.
Đáng lo hơn, sau vụ đông xuân, lượng nước tại các hồ chứa thủy lợi ở Bắc Trung Bộ và Duyên hải Nam Trung Bộ có thể chỉ còn 30–50% dung tích thiết kế, kéo theo nguy cơ ảnh hưởng khoảng 83.000–140.500 ha trong các giai đoạn sản xuất tiếp theo. Trên cao nguyên Nam Trung Bộ và Đông Nam Bộ, hơn 70% diện tích canh tác nằm ngoài các công trình thủy lợi; trong cao điểm mùa khô, 140.000–190.000 ha có nguy cơ bị ảnh hưởng do hạn hán, thiếu nước.
Khủng hoảng không dừng ở ruộng đồng. Khoảng 447.000 hộ dân tại Bắc Trung Bộ, Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và ĐBSCL có nguy cơ gặp khó khăn về nước sinh hoạt. Nhiều hộ vẫn phụ thuộc vào nước mưa, giếng đào, giếng khoan, nhất là vùng ven biển và cao nguyên. Khi ưu tiên nước cho sinh hoạt là bắt buộc, nước tưới càng bị siết chặt. Đây là mâu thuẫn không sớm giải quyết thì mọi khuyến nghị thích ứng biến đổi khí hậu sẽ chỉ nằm trên giấy.
Giải pháp cho nông dân: trữ nước sớm, xuống giống sớm và thay đổi tư duy
Trong bối cảnh này, trữ nước sớm và điều chỉnh thời vụ không phải là khuyến cáo chung chung, mà là đường ranh giữa an toàn và mất trắng. Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh cần ưu tiên bảo đảm nguồn nước cho sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu, đồng thời điều chỉnh sản xuất phù hợp với khả năng nguồn nước. Cùng với đó, cần chủ động tích trữ nước, vận hành linh hoạt các hồ chứa thủy lợi, thủy điện để bảo đảm nguồn nước cho hạ du.
Một khuyến nghị then chốt: để bảo đảm an toàn sản xuất nông nghiệp trong mùa khô 2026–2027, Viện Khoa học Thủy lợi Miền Nam đề nghị xuống giống sớm vụ đông xuân ở ĐBSCL, hoàn thành trong tháng 12/2026, chậm nhất ngày 10/1/2027. Nếu nông dân vẫn chần chừ “chờ mưa”, lúa sẽ bước vào giai đoạn làm đòng – trổ đúng cao điểm mặn, khi cửa lấy nước ngọt gần như đóng lại.
Kinh nghiệm mùa khô 2019–2020 cho thấy 5.300 ha gieo trồng tự phát ngoài kế hoạch tại một số địa phương đã bị mất trắng vì xâm nhập mặn. Bài học ở đây rất rõ: phải bỏ thói quen sản xuất vượt quá khả năng cung cấp nước. Các địa phương cần rà soát kế hoạch vụ đông xuân, nhất là vùng ven biển, vùng phụ thuộc nguồn nước sông, đồng thời chuyển nhanh thông tin dự báo đến người dân để họ chủ động lịch xuống giống, lấy nước và tích trữ nước.
Cần một chiến lược thích ứng biến đổi khí hậu chứ không chỉ “chống hạn từng năm”
Nếu chỉ coi El Niño Việt Nam 2026 và đợt xâm nhập mặn hiện nay như một mùa khô bất thường, chúng ta sẽ lặp lại vòng luẩn quẩn “thiếu nước – cứu hạn – thiệt hại – hỗ trợ” mà không nâng được sức chống chịu của hệ thống nông nghiệp. Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết sẽ tiếp tục theo dõi, cập nhật dự báo khí tượng, thủy văn, nguồn nước; xây dựng kế hoạch sử dụng nước trên các lưu vực sông; kiểm kê nguồn nước trong các công trình thủy lợi, cấp nước sinh hoạt nông thôn và điều chỉnh phương án phân phối khi nguồn nước thiếu hụt.
Đồng thời, các địa phương cần rà soát, cập nhật quy trình vận hành công trình thủy lợi theo từng kịch bản hạn hán, xâm nhập mặn; đánh giá, phân vùng nguy cơ và xây dựng bản đồ rủi ro để chủ động ứng phó. Việc chuẩn bị sớm, đồng bộ từ dự báo, điều hành nguồn nước, điều chỉnh sản xuất đến bảo đảm nước sinh hoạt sẽ góp phần hạn chế thiệt hại và nâng cao khả năng chống chịu trước một mùa khô được dự báo nhiều thách thức.
Thích ứng biến đổi khí hậu ở đây không phải khẩu hiệu, mà là sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan nông nghiệp, môi trường và từng hộ nông dân. Nhà nước phải cung cấp thông tin và hạ tầng, nhưng nếu người dân không thay đổi lịch thời vụ, cơ cấu cây trồng, mọi nỗ lực sẽ hụt hơi trước đợt El Niño tiếp theo. Vụ đông xuân 2027 vì thế vừa là phép thử, vừa là cơ hội để chúng ta chuyển từ tư duy đối phó ngắn hạn sang chiến lược nước và nông nghiệp dài hạn hơn.
