Nhiếp ảnh – bộ nhớ hình của di sản văn hóa phi vật thể
Di sản văn hóa phi vật thể là những giá trị sống động như lễ hội, nghề thủ công, âm nhạc, tri thức dân gian và lối sống cộng đồng, được truyền miệng và thực hành qua nhiều thế hệ nhưng không có hình hài cố định như hiện vật bảo tàng. Trong bối cảnh đô thị hóa và số hóa, bảo tàng nhiếp ảnh và các sưu tập ảnh UNESCO đang trở thành bộ nhớ hình giúp những giá trị vô hình ấy không bị tan vào quên lãng, mà được nhìn thấy, cảm nhận và tiếp tục được kể lại bằng ngôn ngữ thị giác gần gũi với thế hệ trẻ hôm nay.
Vấn đề không phải ở chỗ chúng ta có bao nhiêu dữ liệu, mà là ta kể câu chuyện di sản ra sao. Bảo tồn văn hóa truyền thống sẽ thất bại nếu chỉ dừng lại ở liệt kê mà thiếu rung động. Chính vì vậy, những bảo tàng nhiếp ảnh, những bộ sách ảnh chuyên đề không chỉ lưu giữ tư liệu ảnh lịch sử, mà còn định hình cách người trẻ hiểu về bản sắc của mình: qua khuôn hình, ánh sáng, gương mặt, hành vi, không khí của một thời. Ở điểm này, Lai Xá và những dự án ảnh về di sản cho thấy một thái độ: coi nhiếp ảnh như một phương thức kể chuyện di sản chứ không phải thứ trang trí bên lề.
Lai Xá: Bảo tàng cộng đồng viết tiếp câu chuyện làng nghề ảnh
Cách trung tâm Hà Nội khoảng 15km về phía Tây, làng Lai Xá được xem là cái nôi của nghề nhiếp ảnh Việt Nam. Điều khiến Lai Xá đặc biệt không chỉ là lịch sử hơn một thế kỷ làm nghề, mà là lựa chọn tái kể câu chuyện làng nghề bằng chính công cụ họ gắn bó: ống kính. Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá – bảo tàng đầu tiên do cộng đồng đầu tư xây dựng, ra đời nhân kỷ niệm 125 năm làng nghề nhiếp ảnh Lai Xá (1892–2017) – là một tuyên ngôn thẳng thắn: người dân không chờ ai đến ghi chép hộ ký ức của mình.
Trên diện tích 300m2, bảo tàng trưng bày 150 bức ảnh, 150 hiện vật và 25 pano bài viết. Con số không lớn nếu so với các thiết chế quốc gia, nhưng ý nghĩa lại nằm ở chiều sâu: tầng 1 tái hiện tiệm ảnh xưa với máy gỗ, phông vẽ; tầng 2 là hành trình người thợ Lai Xá mang nghề lên phố Hà Nội, vào Sài Gòn, đi qua cả những năm tháng kháng chiến. Những chiếc máy ảnh, dụng cụ buồng tối, những bức ảnh tư liệu giúp người xem thấy rõ: di sản văn hóa phi vật thể ở đây chính là tay nghề, đạo đức nghề, phong cách thẩm mỹ và cả cách người thợ nhìn thế giới – tất cả kết tụ trong mỗi tấm ảnh.
Hai bảo tàng, một làng: ký ức nghề nghiệp và tinh thần hiếu học
Nếu Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá kể câu chuyện về nghề ảnh, thì Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên lại mở thêm một lớp ký ức khác: truyền thống hiếu học và trọng tri thức của vùng đất này. Ở cùng một làng, việc tồn tại song song hai bảo tàng – một về làng nghề, một về một nhà giáo, nhà văn hóa, cố Bộ trưởng Bộ Giáo dục – nói lên điều quan trọng: di sản văn hóa phi vật thể không chỉ là lễ hội, làng nghề, mà còn là hệ giá trị sống được một cộng đồng lựa chọn và gìn giữ.
Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên lưu giữ tư liệu, hình ảnh, sách, thư từ và hiện vật về hành trình học tập, nghiên cứu, cống hiến của ông trong mối liên hệ với những biến chuyển của đất nước thế kỷ XX. Khi học sinh bước vào không gian này, họ không chỉ xem hiện vật, mà gặp một hình mẫu tinh thần: hiếu học gắn với trách nhiệm xã hội. Cùng với Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá, hai thiết chế này “không chỉ lưu giữ những hiện vật của quá khứ, mà còn góp phần khẳng định chiều sâu văn hóa, truyền thống nghề nghiệp của vùng đất này”. Đó là cách một làng nhỏ tự viết bộ nhớ về mình, thay vì để người khác định nghĩa.
Nguyễn Á và những sưu tập ảnh UNESCO: khi di sản bước vào sách ảnh
Trong khi Lai Xá bảo tồn ký ức làng nghề, thì nhiếp ảnh gia Nguyễn Á chọn đi dọc dải đất hình chữ S để ghi lại các di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh. Ông theo đuổi đề tài này hơn một thập kỷ, bắt đầu từ sự cuốn hút với Nhã nhạc Cung đình Huế, rồi dần mở rộng sang nghề tranh Đông Hồ, lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam, gốm Chăm, Xòe Thái, ví dặm Nghệ Tĩnh, đờn ca tài tử Nam Bộ… Mỗi bộ ảnh là một cuộc trò chuyện với “linh hồn” riêng của từng di sản, nơi nhiếp ảnh không chỉ ghi chép, mà còn diễn giải tinh tế nhịp điệu, màu sắc, cảm xúc của cộng đồng thực hành.
Trong lời tựa sách, Nguyễn Á viết rằng ông muốn lưu giữ những giá trị văn hóa đẹp và khơi dậy niềm tự hào dân tộc, đặc biệt ở người trẻ. Hai cuốn sách “Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh” và “Chuyện biển đảo quê hương” tập hợp không chỉ ảnh mà còn thông tin, câu chuyện, làm nên những tư liệu ảnh lịch sử có chiều sâu. Ở đây, công nghệ chụp ảnh hiện đại – từ kỹ thuật ánh sáng đến cách in ấn – kết hợp với tư liệu, lời kể, khiến di sản bước ra khỏi hồ sơ hành chính, trở thành trải nghiệm thị giác có khả năng lay động. Khi đại diện UNESCO nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giữ sức sống cho di sản và truyền tình yêu di sản cho thế hệ kế tiếp, những cuốn sách này chính là một câu trả lời cụ thể.
Tư liệu ảnh lịch sử cho tương lai: nhìn lại để không lặp lại lãng quên
Ở cả Lai Xá lẫn dự án của Nguyễn Á, điểm chung là coi ảnh như công cụ chủ động để cộng đồng tự kể câu chuyện của mình. Không gian trưng bày tại Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá tập hợp hình ảnh, máy ảnh, dụng cụ nghề, tài liệu gắn với quá trình hình thành, phát triển nghề ảnh, còn những bức ảnh tư liệu giúp người xem hình dung diện mạo xã hội và đời sống nhiều thế hệ. Lễ ra mắt sách và triển lãm của Nguyễn Á quy tụ nhiều nhà nghiên cứu văn hóa, nghệ nhân từ khắp miền, cho thấy sự đồng tình với cách tiếp cận di sản qua ống kính.
Tư liệu ảnh lịch sử, nếu chỉ nằm trên giá lưu trữ, sẽ chết yểu như bất kỳ loại dữ liệu nào. Điều cần là ngữ cảnh, là câu chuyện và người xem thực sự. Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá đã trở thành điểm đến của du khách, nhà nghiên cứu, người yêu nhiếp ảnh, đặc biệt là những người làm ảnh truyền thống; các sưu tập ảnh UNESCO của Nguyễn Á hướng đến thế hệ trẻ, nuôi dưỡng lòng tự tôn văn hóa. Kết lại, di sản văn hóa phi vật thể chỉ sống khi người ta tiếp tục thực hành và kể lại nó. Nhiếp ảnh, nếu được làm với ý thức và trách nhiệm, có thể là “ngân hàng ký ức” tin cậy cho tương lai – nơi mỗi khuôn hình là một cam kết rằng chúng ta sẽ không để bản sắc của mình biến mất trong im lặng.
