Di sản hiện lên qua những câu chuyện có người ở trung tâm
Nhiếp ảnh di sản là cách ghi lại văn hóa và ký ức của một vùng đất qua hình ảnh, đồng thời đặt con người cùng đời sống của họ vào trung tâm câu chuyện. Với Nguyễn Trọng Hiếu, mỗi khung hình về Bắc Ninh cần vượt khỏi vẻ đẹp bề mặt để kể được điều gì đó về lịch sử, bản sắc và những người gìn giữ chúng. Sinh ra, lớn lên tại Bắc Ninh và gắn bó với máy ảnh gần 30 năm, anh thường chụp cảnh quan cùng nhịp sống thường ngày nơi quê nhà. Đó là lựa chọn đáng chú ý: di sản không chỉ nằm trong công trình cổ hay nghi lễ, mà còn sống trong ánh mắt, cử chỉ và sinh hoạt cộng đồng. Từ đình chùa, làn điệu Quan họ đến hội làng, Hiếu tìm cách khiến người xem nhận ra quê hương như một câu chuyện đang tiếp diễn, chứ không phải một hình ảnh đã khép lại.
Nguyễn Trọng Hiếu: chụp để gìn giữ bản sắc Kinh Bắc
Trong các tác phẩm của Hiếu, ảnh văn hóa gắn với sự chuẩn bị kỹ lưỡng và hiểu biết về chủ thể. Anh tìm hiểu phong tục, lịch sử và ý nghĩa của điều mình ghi lại, rồi chờ những khoảnh khắc làm bật lên mối liên hệ giữa con người với không gian văn hóa. Với Quan họ, đó có thể là ánh nhìn, nụ cười hay cử chỉ giao duyên; với hội vật cầu nước ở làng Vân, sức hấp dẫn nằm ở tinh thần thượng võ và tính cộng đồng. Bộ ảnh “Quan họ Kinh Bắc với chùa Bút Tháp” kết hợp tiếng hát dân gian với kiến trúc cổ, giành Huy chương Bạc tại Giải thưởng Nhiếp ảnh Di sản – Hành trình Di sản 2025. Đến tháng 10-2026, tác phẩm “Bản giao hưởng của bùn” tiếp tục nhận Huy chương Bạc tại Cuộc thi Ảnh nghệ thuật Việt Nam 2026. Thành tích có ý nghĩa, nhưng giá trị bền hơn là cách những hình ảnh ấy đưa di sản đến gần công chúng.
Lục Thị Niên: kể Cao Bằng từ bên trong đời sống
Nếu Hiếu thường bắt đầu từ di sản văn hóa Kinh Bắc, Lục Thị Niên đưa người xem vào một Cao Bằng vừa rộng lớn vừa gần gũi. Sinh năm 1989, là người Tày và được biết đến với nghệ danh Mạc Khảm, Niên chuyển từ nghề dạy Ngữ văn sang nhiếp ảnh vào năm 2016 để kể về quê hương bằng hình ảnh. Những dòng sông, thác Bản Giốc, ruộng Phong Nậm hay đèo Cốc Chà tạo nên phông nền, nhưng trọng tâm của chị vẫn là mùa thu hoạch hạt dẻ Trùng Khánh, khói bếp bên nhà sàn và gương mặt người lao động. Niên tiếp cận nhân vật như người trong gia đình, không phải du khách săn cảnh lạ; sau đó lùi lại để cân nhắc bố cục, ánh sáng và thông điệp. Cách nhìn ấy cho ảnh quê hương hơi ấm riêng: cảnh quan có sức hút, nhưng chính đời sống mới khiến vùng đất có linh hồn.
Hai lối kể, một ký ức sống
Hai nhiếp ảnh gia Việt không kể quê hương theo cùng một nhịp. Hiếu hướng ống kính vào di sản được cộng đồng trao truyền; Niên tìm vẻ đẹp trong cảnh sắc biến đổi theo mùa và những việc làm bình dị. Sự khác biệt ấy cho thấy ảnh quê hương có thể lưu giữ đồng thời bản sắc địa phương lẫn câu chuyện đời thường, thay vì chỉ chọn một trong hai. Niên cho rằng khung hình giàu cảm xúc có sức lưu lại lâu hơn một bức ảnh chỉ gây trầm trồ; chị thường tìm những dấu hiệu nhỏ như giọt mồ hôi khi mùa gặt, niềm vui của trẻ nhỏ hay sự tĩnh lặng của người già bên bếp lửa. Cách kể bằng con người cũng khiến cảnh quan thôi là phông nền xa cách. Khi ảnh vừa ghi lại vẻ đẹp vừa cho thấy ai đang sống trong vẻ đẹp ấy, người xem có lý do để quan tâm đến điều cần được gìn giữ.
Kết luận: quê hương không chỉ là phong cảnh
Những khung hình của Hiếu và Niên nhắc rằng di sản không thể tách khỏi người đang gìn giữ, thực hành và biến đổi nó mỗi ngày. Một bên làm nổi bật ký ức văn hóa Kinh Bắc qua Quan họ, kiến trúc và lễ hội; bên kia gắn Cao Bằng với núi rừng, lao động và tình thân cộng đồng. Cả hai đều cho thấy nhiếp ảnh có thể bảo tồn mà không biến đời sống thành vật trưng bày: điều quan trọng là nhìn đủ gần để thấu hiểu, rồi đủ tỉnh táo để kể bằng hình ảnh có chủ đích. Những bức ảnh như thế không chỉ dành cho người yêu nghệ thuật. Chúng mở lối để công chúng nhận ra giá trị của một vùng đất và, như Niên mong muốn, khơi gợi nơi du khách sự tò mò muốn đến trải nghiệm.
