Kỳ thi lớp 10 hai môn: thay đổi nhỏ trên giấy, lớn trong phòng học
Kỳ thi lớp 10 hai môn là phương án cải cách kỳ thi tuyển sinh THPT, trong đó Bộ GD-ĐT đề xuất giảm số môn thi từ ba xuống còn hai môn bắt buộc là Toán và Ngữ văn, cho phép các địa phương chủ động lựa chọn giữa xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp hai hình thức để tiếp nhận học sinh đầu cấp, đồng thời hướng tới tinh giản thủ tục và tăng tính linh hoạt trong quản lý giáo dục phổ thông. Điểm mấu chốt của đề xuất này: kỳ thi vào THPT không chuyên chỉ còn môn Toán (90 hoặc 120 phút) và Ngữ văn (120 phút), thay vì ba môn như hiện nay. Với tuyển sinh THPT công lập, Điều 15 dự thảo cũng khẳng định chỉ thi hai môn này. Nói cách khác, ngưỡng cửa vào lớp 10 đang được thiết kế lại, đặt gần như toàn bộ sức nặng đánh giá vào hai môn cốt lõi. Về mặt thủ tục, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Công văn 6426/BGDĐT-GDPT, đề nghị các đơn vị góp ý dự thảo Quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp giáo dục phổ thông và yêu cầu gửi ý kiến trước ngày 30-9-2026. Điều đó cho thấy cải cách kỳ thi không phải quyết định đã rồi, mà là quá trình đang mở, cần được tranh luận thẳng thắn từ phía trường học, giáo viên, phụ huynh và chính học sinh.
Vì sao Bộ muốn nhẹ đề thi nhưng nặng quản trị?
Đề xuất kỳ thi lớp 10 hai môn không xuất hiện trong khoảng trống, mà gắn với tư duy mới về quản trị giáo dục và phân cấp cho địa phương. Dự thảo quy định Sở GD-ĐT căn cứ quy mô học sinh, nhu cầu học tập, khả năng tiếp nhận, mạng lưới trường lớp và điều kiện thực tế để quyết định phương thức tuyển sinh lớp 10, có thể xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp. Thi tuyển chỉ được áp dụng khi số học sinh đăng ký vượt quá khả năng tiếp nhận và không thể giải quyết bằng điều phối, phân bổ. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, việc xây dựng dự thảo dựa trên rà soát quy định hiện hành, đồng thời nghiên cứu các quy định pháp luật và chủ trương về đổi mới quản trị, chuyển đổi số, cải cách thủ tục hành chính trong giáo dục. Một nguồn tin cho biết: "Dự thảo Thông tư mới được xây dựng nhằm rà soát, hoàn thiện các quy định về tuyển sinh trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp; đồng thời đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, chuyển đổi số và cải cách thủ tục hành chính". Nhìn rộng hơn, cải cách kỳ thi lần này không chỉ là bỏ môn thứ ba. Nó là tín hiệu cho thấy Bộ muốn giảm áp lực kỳ thi tập trung, đồng thời đẩy trách nhiệm quy hoạch chỗ học và thiết kế phương thức tuyển sinh về cho địa phương. Kết quả cuối cùng sẽ là bức tranh tuyển sinh THPT đa dạng hơn theo vùng miền, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ bất bình đẳng nếu "quyền chọn" không đi kèm chuẩn chung và sự giám sát đủ mạnh.
Hai môn Toán – Ngữ văn: lợi thế, khoảng trống và rủi ro cho học sinh
Từ góc nhìn học sinh, chuyển từ ba môn xuống còn hai môn trong kỳ thi vào THPT vừa là tin đỡ áp lực, vừa là lời cảnh báo. Đỡ áp lực vì các em không còn phải "canh" môn thứ ba do Sở lựa chọn, vốn có thể thay đổi và không được chọn quá ba năm liên tiếp. Áp lực tập trung sẽ nằm ở Toán và Ngữ văn – hai môn đã quá quen thuộc trong chương trình THCS, nội dung đề thi vẫn nằm trong chương trình hiện hành. Tuy nhiên, khi mọi con điểm dồn về hai bài thi, kỳ thi lớp 10 càng trở nên cạnh tranh hơn. Những em mạnh ở môn thứ ba trước đây (ngoại ngữ, KHTN…) mất đi cơ hội "gỡ điểm" ở thế mạnh của mình. Ngược lại, nhóm học sinh có nền tảng tốt ở Toán và Ngữ văn sẽ được lợi rõ rệt trong tuyển sinh THPT. Đối với trường THPT chuyên, việc thêm một môn chuyên bên cạnh hai môn chung giúp giữ được kênh tuyển chọn năng khiếu, nhưng cũng có thể khiến áp lực ôn tập của học sinh chuyên không giảm nhiều. Điều đáng nói là định hướng học tập toàn diện có nguy cơ bị thu hẹp nếu nhà trường và phụ huynh bắt đầu coi các môn ngoài Toán – Ngữ văn như "phụ". Kỳ thi là chiếc gương phản chiếu cách hệ thống ưu tiên môn học nào; khi hai môn được nâng lên vị trí trung tâm trong tuyển sinh THPT, giáo viên và học sinh rất dễ bị cuốn theo logic "học để thi" thay vì "học để phát triển".
Chiến lược ôn tập mới: tập trung nhưng không cực đoan
Đề xuất ôn tập Toán Ngữ văn cho kỳ thi vào THPT hai môn đặt ra yêu cầu rõ ràng: học sinh không thể tiếp tục chia mỏng thời gian ôn thi như mô hình ba môn, mà phải tái cấu trúc kế hoạch học dài hạn. Trước hết, vì thời gian làm bài Ngữ văn là 120 phút và Toán là 90–120 phút, chiến lược ôn tập cần gắn với luyện đề theo đúng khung thời gian: tập thói quen viết một bài văn hoàn chỉnh trong 120 phút, giải trọn vẹn một đề Toán trong quỹ thời gian tương ứng. Đồng thời, học sinh phải phân biệt rõ hai đường: ôn thi và học chương trình. Nội dung thi vẫn nằm trong chương trình THCS, nên việc nắm chắc kiến thức trên lớp, tham gia kiểm tra định kỳ nghiêm túc, không học tủ là điều kiện tiên quyết. Về lâu dài, những bạn giỏi Toán – Ngữ văn sẽ có cửa rộng hơn trong tuyển sinh THPT, trong khi học sinh thiên về các môn khác cần sớm điều chỉnh, coi hai môn này là nền tảng chứ không phải "rào cản". Quan trọng hơn, kế hoạch ôn tập mới phải tránh cực đoan: tập trung vào hai môn thi nhưng vẫn duy trì mức học hợp lý ở các môn còn lại để bảo đảm năng lực học tập toàn diện. Nếu săm soi đề thi mà bỏ quên năng lực chung, học sinh sẽ rất dễ hụt hơi khi bước vào môi trường THPT, nơi mọi môn đều quay trở lại với áp lực kiểm tra, đánh giá liên tục.
Kết luận: kỳ thi đổi, tư duy học cũng phải đổi
Từ nay đến hạn 30-9-2026, các cơ sở giáo dục được yêu cầu góp ý cho dự thảo Quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp. Đây là khoảng thời gian vàng để nhà trường, giáo viên, phụ huynh và học sinh tham gia nói lên kinh nghiệm thực tế của mình, thay vì thụ động chờ quyết định từ trên xuống. Nếu đề xuất được thông qua, kỳ thi lớp 10 sẽ chuyển từ ba môn xuống còn hai môn bắt buộc là Toán và Ngữ văn với thời lượng thi rõ ràng, trở thành thay đổi đáng chú ý trong tuyển sinh THPT công lập. Song, điều quan trọng không chỉ là số môn thi, mà là cách chúng ta nhìn vào việc học: coi kỳ thi như một trạm đo năng lực chứ không phải trận chiến một lần cho cả tương lai. Cải cách kỳ thi là cơ hội để học sinh thiết kế lại chiến lược ôn tập thông minh hơn, có trọng tâm nhưng vẫn giữ được sự cân bằng. Nếu biết dùng cải cách này như động lực để củng cố nền tảng Toán – Ngữ văn, đồng thời duy trì học đều các môn khác, thế hệ học sinh mới sẽ bước vào THPT với tâm thế chủ động hơn, ít bị ám ảnh bởi điểm số mà tập trung vào năng lực thật của mình.
