Kỳ thi lớp 10 mới: định nghĩa, bối cảnh và thay đổi cốt lõi
Kỳ thi lớp 10 mới là phương án tuyển sinh đầu cấp THPT đang được Bộ GD-ĐT lấy ý kiến, trong đó các Sở GD-ĐT có thể lựa chọn xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp, và với trường không chuyên, bài thi được đề xuất giảm còn hai môn bắt buộc là Toán và Ngữ văn, thay vì ba môn như quy định gần 20 năm nay. Trọng tâm của thay đổi lần này là dự thảo quy chế tiếp nhận học sinh đầu cấp, cho phép từng địa phương căn cứ quy mô học sinh, nhu cầu học tập, khả năng tiếp nhận, mạng lưới trường lớp và điều kiện thực tế để quyết định phương thức tuyển sinh lớp 10 đối với từng trường hoặc nhóm trường. Về hình thức, việc tiếp nhận học sinh sẽ thực hiện theo một trong ba phương thức: xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp xét tuyển với thi tuyển. Với trường THPT không chuyên, số môn thi giảm còn Toán (90 hoặc 120 phút) và Ngữ văn (120 phút), nội dung trong chương trình giáo dục phổ thông cấp THCS. Trường chuyên vẫn thi chung hai môn Toán, Ngữ văn và thêm một môn chuyên riêng.
Vì sao Bộ GD-ĐT đề xuất thi Toán, Ngữ văn và quyền chọn của địa phương?
Điểm đáng chú ý nhất của kỳ thi lớp 10 mới là Bộ GD-ĐT đề xuất giảm từ ba môn xuống còn hai môn thi toán ngữ văn ở khối THPT không chuyên. Đây là thay đổi sau gần 20 năm duy trì cấu trúc hai môn chính và một môn thứ ba do các Sở lựa chọn, công bố trước ngày 31.3 hằng năm. Việc đặt Toán và Ngữ văn làm trục chính có logic rõ ràng: đây là hai môn nền tảng cho năng lực tư duy, đọc viết và học tập ở mọi cấp học. Tuy vậy, quyết định này không phải áp đặt đồng loạt, mà gắn với cơ chế phân quyền mạnh hơn cho địa phương. Theo dự thảo quy chế tuyển sinh, Sở GD-ĐT sẽ căn cứ quy mô học sinh, khả năng tiếp nhận và điều kiện thực tế để chọn giữa xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp. Thi tuyển hoặc phối hợp thi với xét tuyển chỉ áp dụng khi số học sinh đăng ký vượt khả năng tiếp nhận và không thể giải quyết bằng điều phối, phân bổ học sinh. Thực tế, một số địa phương như TP.HCM đã chủ trương tiếp tục kết hợp thi tuyển và xét tuyển, đồng thời mở rộng vùng xét tuyển trong kỳ tuyển sinh 2027–2028 để đảm bảo cơ hội học THPT cho học sinh ở khu vực khó khăn. Đây là tín hiệu cho thấy kỳ thi lớp 10 mới sẽ không chỉ là chuyện giảm môn, mà là thiết kế lại cả cơ chế tuyển sinh theo hướng linh hoạt hơn.
Giảm môn thi: học sinh nhẹ áp lực, nhưng không được nhẹ chất lượng
Về thực tế, tác động đầu tiên của việc thi toán ngữ văn là giảm áp lực trực tiếp cho học sinh và gia đình. Một giáo viên toán tại TP.HCM nhận xét, giảm số môn thi giúp học sinh có thêm thời gian học tập, nghỉ ngơi, phát triển thể chất, kỹ năng và đời sống tinh thần; phụ huynh giảm áp lực về thời gian, chi phí học thêm và các khoản chuẩn bị cho một kỳ thi nhiều môn. Một phụ huynh khác nhìn thẳng vào lợi ích: kỳ thi vào lớp 10 thường bị nói là “áp lực hơn cả thi ĐH”, nên giảm đi một môn là giảm được khoảng một phần ba gánh nặng cho con. Tuy nhiên, chính giáo viên này cảnh báo: giảm môn thi tuyệt đối không có nghĩa là giảm vai trò các môn còn lại. Nguy cơ lớn nhất là những môn không thi bị dạy và học theo kiểu “cho đủ chương trình”, làm lệch mục tiêu giáo dục toàn diện. Nếu kỳ thi lớp 10 mới chỉ tập trung vào hai môn, hệ thống kiểm tra, đánh giá ở tất cả các môn phải được siết chặt hơn, quản lý bằng chất lượng đầu ra thay vì chỉ dựa trên hồ sơ, sổ sách. Nói cách khác, giảm áp lực để giáo dục tốt hơn, chứ không phải để hạ thấp yêu cầu – nếu không, việc cải cách rất dễ trượt thành hạ chuẩn.
Tiếng Anh và các môn khác: giữa nỗi lo “mất động lực” và quan điểm học để sống, không chỉ để thi
Khi kỳ thi lớp 10 mới bỏ môn ngoại ngữ khỏi danh sách bắt buộc với trường không chuyên, tranh luận lập tức dồn vào tiếng Anh. Một học sinh lớp 9 chia sẻ tâm lý chung: "Phải có một đích đến mới có động lực chứ nếu không thì vẫn ngoại ngữ đó thôi nhưng học sao cũng được vì không có thước đo quan trọng để cố gắng". Một phụ huynh đặt câu hỏi sắc sảo hơn: liệu định hướng tiếng Anh là ngôn ngữ thứ hai có bị ảnh hưởng, khi chương trình bắt buộc dạy từ lớp 1 nhưng kỳ thi lại không đo năng lực môn này. Họ lo rằng học sinh yếu tiếng Anh sẽ càng yếu hơn vì toàn bộ sự tập trung dồn sang Toán và Ngữ văn, kéo theo hệ quả ở bậc THPT. Ở chiều ngược lại, có phụ huynh ủng hộ mạnh việc chỉ thi hai môn toán ngữ văn, lập luận rằng “học để phục vụ công việc và cuộc sống chứ không phải học để thi” và việc bỏ thi tiếng Anh không đồng nghĩa với việc học sinh sẽ không học nữa. Quan điểm này nhấn mạnh trách nhiệm của nhà trường và gia đình: nếu kỳ thi không còn là điểm tựa duy nhất cho động lực, thì cần tạo ra những thước đo và mục tiêu học tập khác – như chuẩn đầu ra ngoại ngữ ở cấp THCS – để tiếng Anh và các môn không thi vẫn giữ được vị trí quan trọng.
Chuẩn bị thi lớp 10 với hai môn chính: tập trung chiến lược, không bỏ rơi môn phụ
Từ góc nhìn học sinh, kỳ thi lớp 10 mới buộc các em phải điều chỉnh cách chuẩn bị thi lớp 10 khá nhanh. Nhiều em lớp 9 cho biết đã có lộ trình ôn thi ba môn từ năm học trước; nếu thay đổi áp dụng ngay, những kế hoạch này bị đảo lộn. Có học sinh đã tham gia lớp học thêm ngoại ngữ với thời lượng bằng một nửa hai môn chính, và đang tính tạm nghỉ để tập trung toàn bộ thời gian cho Toán, Ngữ văn, nhất là khi đặt mục tiêu vào trường tốp đầu. Đây vừa là lựa chọn thực dụng, vừa là lời nhắc các nhà làm chính sách: cải cách đề thi phải đi kèm lộ trình rõ ràng để học sinh đang đứng trước ngưỡng cửa chuyển cấp không bị “đứt kế hoạch”. Trong bối cảnh ấy, chiến lược hợp lý nhất là học sinh ưu tiên ôn tập hiệu quả cho hai môn thi toán ngữ văn nhưng vẫn duy trì nhịp độ học ở các môn khác. Toán cần rèn hệ thống kiến thức cơ bản, kỹ năng làm bài trong 90–120 phút; Ngữ văn cần luyện đọc hiểu và viết bài trong 120 phút theo khung chương trình THCS. Đồng thời, bố mẹ không nên cho con “cắt bỏ” hoàn toàn tiếng Anh và các môn phụ chỉ vì không thi. Nếu muốn cải cách tuyển sinh lớp 10 trở thành bước tiến, không thể để nó trở thành cái cớ hợp pháp hóa việc học lệch.
