Thông tư 59: Chính sách giáo dục mới xoay trục sang dùng lại giáo viên hưu trí
Thông tư 59/2026/TT-BGDĐT là chính sách giáo dục mới cho phép cơ sở giáo dục ký hợp đồng toàn thời gian với giáo viên hưu trí, thay cho cơ chế thỉnh giảng truyền thống, nhằm vừa giảm tình trạng thiếu giáo viên vừa tận dụng nguồn nhân lực giàu kinh nghiệm để nâng cao chất lượng dạy học và nghiên cứu. Đây không phải một điều chỉnh kỹ thuật nhỏ, mà là bước xoay trục trong tư duy quản trị đội ngũ nhà giáo: coi giáo viên đã nghỉ hưu là một lực lượng nhân sự có thể quy hoạch, quản lý và đánh giá như lao động toàn thời gian, thay vì chỉ mời "chữa cháy" theo giờ. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Thông tư 59/2026/TT-BGDĐT quy định về nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu và nhà giáo thỉnh giảng. Thông tư có hiệu lực từ ngày 1/9 và lần đầu thiết lập hành lang pháp lý rõ ràng cho việc ký hợp đồng lao động toàn thời gian với nhà giáo đã hưởng chế độ hưu trí. Từ thời điểm này, giáo viên sau khi hoàn tất thủ tục nghỉ hưu vẫn có thể tiếp tục đứng lớp nếu có nhu cầu làm việc và đáp ứng yêu cầu của cơ sở giáo dục. Quan điểm cần khẳng định là: đây là giải pháp chủ động, không chỉ để “bù đắp thiếu hụt” mà để tái cấu trúc đội ngũ theo hướng kết hợp kinh nghiệm và lực lượng trẻ.
Hợp đồng toàn thời gian thay thế thỉnh giảng: khác biệt nằm ở trách nhiệm và chất lượng
Điểm then chốt của Thông tư 59 là chuyển trọng tâm từ cơ chế thỉnh giảng sang hợp đồng toàn thời gian với giáo viên hưu trí, kèm theo một bộ nguyên tắc và điều kiện chặt chẽ. Trước đây, giáo viên đã nghỉ hưu chủ yếu quay lại trường theo chế độ thỉnh giảng – dạy từng học phần, từng buổi, với quan hệ chủ yếu là hợp đồng dịch vụ. Thông tư mới phân định rõ việc áp dụng hợp đồng lao động và hợp đồng dịch vụ tùy theo tính chất hoạt động thỉnh giảng, đồng thời thay thế toàn bộ hai thông tư cũ về chế độ thỉnh giảng. Từ tháng 9, nhà giáo đã hưởng chế độ hưu trí có thể ký hợp đồng lao động với một trường để đảm nhiệm công việc toàn thời gian. Khi đó, họ không chỉ là khách mời, mà trở thành thành viên chính thức trong bộ máy nhân sự: có thời giờ làm việc, tiền lương, phụ cấp, quyền và trách nhiệm được quy định rõ. Hình thức này buộc nhà trường phải xây dựng kế hoạch sử dụng, công khai danh sách, đánh giá định kỳ chất lượng giảng dạy và dùng kết quả đánh giá làm căn cứ tiếp tục hoặc chấm dứt hợp đồng. Nói cách khác, hợp đồng toàn thời gian với giáo viên hưu trí đặt chất lượng lên trên sự tiện lợi.
Giải pháp cấp bách cho thiếu giáo viên nhưng không được “đè” đội ngũ kế cận
Thông điệp chính trị rõ ràng đằng sau Thông tư 59 là: phải đối mặt thẳng với khủng hoảng thiếu giáo viên nhưng không đánh đổi tương lai của đội ngũ trẻ. Văn bản khẳng định việc sử dụng nhà giáo hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu nhằm góp phần tháo gỡ tình trạng thiếu giáo viên, giảng viên. Trong bối cảnh nhiều ngành, nhiều địa phương mất cân đối nghiêm trọng về nhân lực, việc huy động lực lượng giáo viên hưu trí là lựa chọn thực tế. Tuy vậy, Thông tư cũng đặt ra ranh giới rất rõ: việc sử dụng nhà giáo sau khi nghỉ hưu phải bảo đảm không ảnh hưởng đến chiến lược phát triển đội ngũ kế cận, không thay thế đội ngũ nhà giáo cơ hữu và tuân thủ pháp luật lao động. Mỗi giáo viên đã nghỉ hưu chỉ được ký hợp đồng toàn thời gian với một cơ sở giáo dục, còn nhà trường phải tiếp nhận dựa trên nhu cầu thực tế, công khai, minh bạch và phù hợp định hướng phát triển nhân sự. Quan điểm cần nhấn mạnh là: giáo viên hưu trí là lực lượng “gia cố”, không phải “hòn đá chặn cửa” khiến lớp trẻ bị chậm cơ hội vào nghề.
Cơ hội thứ hai cho giáo viên hưu trí và trách nhiệm mới của nhà trường
Về phía giáo viên hưu trí, Thông tư 59 mở ra một “cuộc đời nghề nghiệp thứ hai” với địa vị pháp lý được tôn trọng hơn rõ rệt. Giáo viên đã về hưu, nếu có nhu cầu, sức khỏe bảo đảm và phẩm chất đạo đức tốt, có thể ký hợp đồng lao động toàn thời gian và tiếp tục giảng dạy, nghiên cứu, biên soạn giáo trình, hướng dẫn luận văn, luận án… như một giáo viên đang tại ngũ. Họ vẫn được thực hiện các quyền của nhà giáo, thậm chí có thể được xem xét bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư, xét hoặc phong tặng danh hiệu Nhà giáo nhân dân, Nhà giáo ưu tú và các danh hiệu thi đua khác. Ngược lại, trách nhiệm đặt lên vai cơ sở giáo dục cũng lớn hơn. Nhà trường không thể “tùy hứng” mời ai là mời: giáo viên được đề xuất phải có trình độ đào tạo, năng lực chuyên môn phù hợp, sử dụng được công nghệ số trong giảng dạy và đáp ứng các điều kiện đối với người lao động cao tuổi. Cơ sở giáo dục được sử dụng đội ngũ này để nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học, và kết quả công tác của họ sẽ được dùng làm một trong những cơ sở để xác định năng lực đào tạo, quy mô tuyển sinh và kiểm định chất lượng. Chính ở điểm này, giáo viên hưu trí không chỉ “giúp việc”, mà trở thành thước đo cho quản trị chất lượng của nhà trường.
Kết luận: Không thể giải bài toán thiếu giáo viên chỉ bằng quá khứ, nhưng cần biết dùng quá khứ cho đúng
Nhìn tổng thể, Thông tư 59 là một chính sách giáo dục mới mang tính thực dụng đúng lúc: cụ thể hóa quy định của Luật Nhà giáo, Luật Giáo dục, Luật Giáo dục nghề nghiệp và Luật Giáo dục đại học, đồng thời tạo hành lang pháp lý thống nhất để sử dụng đội ngũ nhà giáo giàu kinh nghiệm đã nghỉ hưu. Nó giúp hệ thống giáo dục có thêm “biên độ xoay xở” trước tình trạng thiếu giáo viên, giảng viên, nhưng vẫn đặt ra chốt chặn để bảo vệ đội ngũ cơ hữu trẻ. Tuy nhiên, nếu coi giáo viên hưu trí là câu trả lời duy nhất cho thiếu giáo viên, chúng ta sẽ tiếp tục trì hoãn việc cải thiện tuyển dụng, đãi ngộ và môi trường làm việc cho người trẻ. Giáo viên hưu trí với hợp đồng toàn thời gian là giải pháp giảm áp lực và nâng chất lượng trong ngắn và trung hạn, nhưng về dài hạn, chất lượng giáo dục chỉ bền vững nếu đội ngũ kế cận được xây dựng bài bản. Bài toán không phải “trẻ hay già”, mà là biết phối hợp kinh nghiệm của quá khứ với năng lượng của hiện tại để phục vụ học sinh tốt hơn.
