Thiếu sách giáo khoa: định nghĩa của một cuộc khủng hoảng giáo dục
Cuộc khủng hoảng thiếu sách giáo khoa là tình trạng hệ thống giáo dục không thể cung ứng đủ sách cho học sinh đúng thời điểm năm học, khiến việc dạy và học bị gián đoạn, phụ huynh phải tự xoay xở tìm sách trong tâm thế lo lắng, và cơ quan quản lý nhà nước bị đặt dưới sức ép phải giải trình, khắc phục nhanh chóng trước những bức xúc xã hội. Điểm mấu chốt của vấn đề hiện nay không nằm ở vài trăm ngàn cuốn sách còn thiếu, mà ở việc một lỗi dự báo và tổ chức cung ứng đã biến sách giáo khoa – thứ lẽ ra phải chắc chắn, ổn định nhất vào mỗi năm học – thành nỗi bất an. Khi Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường đánh giá đây là “sự cố lớn, chưa từng xảy ra”, bà không nói về một trục trặc kỹ thuật, mà về một cú vấp niềm tin vào năng lực quản lý của ngành giáo dục.
Những con số biết nói và lý do vì sao "chưa từng có"
Theo báo cáo, tính đến chiều 19-9, vẫn còn thiếu khoảng 900.000 cuốn sách giáo khoa, chiếm 0,25% trên tổng số 240 triệu bản, và đến phiên họp của Chính phủ vẫn còn thiếu trên 776.000 bản, tương đương khoảng 0,31%. Những con số này, nếu nhìn thuần túy tỷ lệ, có thể bị xem là “nhỏ”. Nhưng trong giáo dục, một học sinh thiếu một cuốn sách cũng là vấn đề, và việc hàng trăm ngàn em không có sách học đầu năm học cho thấy một đứt gãy hệ thống. Nguyên nhân được Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo xác định là công tác dự báo chưa sát, cộng với việc nhiều địa phương dự kiến miễn phí sách giáo khoa khiến phụ huynh thụ động chờ nhà trường cung cấp. Nói cách khác, lỗi không nằm ở phụ huynh hay học sinh, mà ở khâu quản lý nhu cầu và thực hiện chính sách sách giáo khoa: dự báo yếu, phối hợp kém, trong khi sách lại được thừa nhận là “hàng hóa thiết yếu” cần được quản lý, cung ứng kịp thời và rà soát cơ cấu giá.
Ảnh hưởng lên học sinh và phụ huynh: từ lớp học đến đời sống
Thiếu sách giáo khoa không chỉ là chuyện quản lý kho sách, mà trực tiếp làm gián đoạn quyền học tập của trẻ em. Khi học sinh không có sách, việc theo kịp bài giảng, làm bài tập, chuẩn bị bài ở nhà đều bị ảnh hưởng; khoảng cách giữa các em có đủ sách và các em phải chép tay, chụp màn hình hoặc mượn tạm càng rộng ra. Đáng lo hơn, tình trạng thiếu sách tập trung vào một số đầu sách, ở vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới – nơi trẻ vốn đã chịu nhiều thiệt thòi. Với phụ huynh, khủng hoảng thiếu sách giáo khoa biến mùa khai giảng thành cuộc chạy đua mệt mỏi. Họ phải bỏ công sức, thời gian săn lùng, mua lại sách, tìm mua online trong tâm thế vừa tốn kém vừa bất an trước nguy cơ bị nâng giá, lừa đảo. Các cơ quan dân nguyện ghi nhận hậu quả là “bức xúc cho phụ huynh, thiệt hại về tinh thần, vật chất”, và cảm giác bị bỏ mặc khi một nhu cầu cơ bản như sách học cho con cũng không được bảo đảm.
Trách nhiệm của cơ quan quản lý và yêu cầu cam kết 100% có sách
Điều làm cuộc khủng hoảng này trở nên khó chấp nhận là nó hoàn toàn có thể tránh được. Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường khẳng định “dự báo, thống kê nhu cầu hoàn toàn có thể làm sớm, không để xảy ra” và đánh giá đây là “sự cố lớn, chưa từng xảy ra trước đây”. Khi lỗi được chỉ rõ ở khâu dự báo, quản lý, không thể né tránh trách nhiệm bằng cách coi thiếu sách là “cục bộ”, “tạm thời”. Đáng chú ý hơn, bà đề nghị phải có cam kết 100% học sinh có đủ sách giáo khoa và được giám sát bởi Ủy ban Văn hóa và Xã hội, nhằm bảo đảm quyền học tập của trẻ em không bị đánh đổi bởi bất kỳ sự chậm trễ quản lý nào. Đồng thời, báo cáo dân nguyện nhấn mạnh yêu cầu tăng cường trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước và cơ sở giáo dục trong mọi vấn đề liên quan đến điều kiện dạy và học, từ bữa ăn bán trú đến chính sách sách giáo khoa.
Từ sự cố chưa từng có đến bài học chính sách sách giáo khoa
Khi một chủ nhiệm ủy ban của Quốc hội phải thừa nhận “chưa bao giờ có sự cố lớn như thế này về vấn đề thiếu sách giáo khoa”, đó là lời cảnh tỉnh cho toàn bộ hệ thống. Sách giáo khoa không thể được đối xử như một loại hàng hóa thông thường: nó là hạ tầng tri thức tối thiểu để bảo đảm công bằng giáo dục. Bất kỳ sự chậm trễ, đứt gãy nào cũng nhanh chóng biến thành khủng hoảng xã hội, với học sinh và phụ huynh là người chịu đựng đầu tiên. Việc Chính phủ chỉ đạo coi sách giáo khoa là hàng hóa thiết yếu, yêu cầu rà soát cơ cấu giá, nâng cao chất lượng và tiếp tục giảm giá sách là bước điều chỉnh chính sách cần thiết, nhưng chưa đủ nếu khâu dự báo và tổ chức cung ứng không được cải tổ thực chất. Cuộc khủng hoảng thiếu sách giáo khoa lần này phải trở thành một đường ranh: từ đây, mọi chính sách sách giáo khoa phải bắt đầu bằng một câu hỏi rất đơn giản nhưng đã bị bỏ quên – liệu từng đứa trẻ, ở mọi vùng miền, có sách trong tay ngay ngày đầu tiên đến lớp hay không.
