Thiếu sách giáo khoa: bức tranh không thể xem nhẹ
Tình trạng thiếu sách giáo khoa đầu năm học mới là hiện tượng nhiều học sinh chưa có đủ bộ sách cần thiết dù năm học đã bắt đầu, buộc phụ huynh phải xếp hàng, chạy khắp các nhà sách và dùng nhiều giải pháp tạm thời để con không bị tụt lại trong quá trình học tập.
Ngày 5/9, hơn 2,6 triệu học sinh tại TP.HCM dự lễ khai giảng năm học 2026-2027, nhưng chỉ một ngày sau, cảnh tượng chủ đạo tại nhiều nhà sách là phụ huynh xếp hàng dài để mua sách giáo khoa. Ở cửa hàng sách trên đường Nguyễn Văn Cừ, mỗi ngày khoảng 3.000 khách ra vào, dòng người nối từ cổng vào tận bên trong, ai cũng ôm trên tay list sách còn thiếu.
Theo báo cáo của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, đến ngày 9/9 đơn vị này đã phát hành 235,6 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo. Con số này cho thấy cung ứng sách giáo dục trên giấy tờ là rất lớn, nhưng thực tế học sinh vẫn thiếu sách – một nghịch lý cần được nhìn thẳng, thay vì chỉ giải thích bằng cụm từ “thiếu cục bộ”.
Phụ huynh xếp hàng, bỏ việc: cái giá của một bộ sách
Tại TP.HCM, hình ảnh phụ huynh xếp hàng từ sáng để mua sách giáo khoa cho con không còn là cá biệt mà trở thành cảnh thường ngày. Hơn 7 giờ sáng, hàng trăm người đứng chờ trước cửa hàng sách trên đường Nguyễn Văn Cừ, dòng người nối dài, ai cũng lo con vào lớp mà không có sách học.
Nhiều phụ huynh phải bỏ công việc, đi khắp các nhà sách để mua từng cuốn lẻ. Có người như anh Vinh, nửa tháng chạy đi chạy lại vẫn chỉ gom được 8 cuốn cho con lớp 12, đến nơi lại nghe hẹn thêm đến ngày 15/9. Người khác đi hàng chục cây số trong ba ngày mà vẫn không đủ trọn bộ. Đây không chỉ là bất tiện; đó là thời gian, công sức bị bào mòn khi mỗi đầu năm lẽ ra nên dành cho việc chuẩn bị tâm thế học tập.
Trong khi đó, hiện tượng “phe sách” xuất hiện: có người gom sách rồi bán lại với giá cao gấp 3–4 lần giá bìa, đẩy phụ huynh vào thế khó lựa chọn giữa chấp nhận mua đắt hoặc tiếp tục chạy đôn chạy đáo mà con vẫn thiếu sách. Khi cung ứng sách giáo dục bị gián đoạn, người chịu thiệt rõ ràng là gia đình và học sinh.
Vì sao thiếu sách giáo khoa dù số lượng in kỷ lục?
Câu hỏi hợp lý nhất lúc này là: nếu hàng trăm triệu bản sách đã được phát hành, vì sao thiếu sách giáo khoa vẫn diễn ra trên diện rộng? Vấn đề không nằm ở số lượng in đơn thuần, mà ở cách hệ thống cung ứng sách giáo dục vận hành.
Nhà xuất bản cho biết đã phát hành lượng sách vượt kế hoạch và số đặt hàng ban đầu hơn 150%, đồng thời cung ứng khoảng 2,5 triệu bản từ 1/9 đến 6/9 cho các đơn vị đặt hàng muộn và bổ sung nơi thiếu. Tuy nhiên, nguồn cung năm nay biến động vì thời điểm lập kế hoạch triển khai, phê duyệt ngân sách, tổ chức đấu thầu và thực hiện chính sách cấp, mượn sách miễn phí ở các địa phương không đồng nhất.
Một nguyên nhân khác là đứt gãy kênh đăng ký mua tại cơ sở giáo dục, cộng thêm việc nhiều đơn vị phân phối lo ngại rủi ro tồn kho khi địa phương thực hiện cho mượn sách miễn phí, nên không dám nhập nhiều như các năm trước. Điều này khiến thị trường bán lẻ thiếu hàng, trong khi sách có thể đang nằm ở kho nơi khác. Nói thẳng, việc lập kế hoạch và điều phối chưa bám sát nhu cầu thực tế của từng trường, từng lớp.
Giải pháp trước mắt: linh hoạt nhưng không “phá rào”
Trong cơn thiếu sách, phụ huynh buộc phải xoay xở. Nhiều người tải file mềm rồi in ra, hoặc mượn sách của người quen để photo những cuốn còn thiếu. Một số nhà sách cung cấp đường dẫn sách điện tử miễn phí để phụ huynh, học sinh, giáo viên xem và in tạm trong thời gian chờ sách giấy.
Giải pháp thực tế trong ngắn hạn có thể là: dùng bản PDF chính thống; chia sẻ sách trong lớp theo cặp; giáo viên tập trung giảng nội dung chung, hạn chế yêu cầu ghi chép chi tiết khi học sinh chưa có đủ sách. Tuy nhiên, việc photo nguyên cuốn hoặc in từ file trôi nổi đặt ra rủi ro về bản quyền và chất lượng nội dung, phụ huynh cần cân nhắc.
Điều quan trọng là nhà trường phải công khai tình trạng thiếu sách, phối hợp với phụ huynh để thống nhất cách dạy – học tạm thời, tránh tâm lý so sánh “bạn có sách, con không”. Sai lầm lớn nhất là đẩy trách nhiệm sang phụ huynh, trong khi lỗi chủ yếu thuộc về khâu cung ứng sách giáo dục bị gián đoạn.
Lối ra lâu dài: minh bạch kế hoạch và đặt phụ huynh vào trung tâm
Về mặt chính sách, Phó Thủ tướng đã giao Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp địa phương, chỉ đạo nhà xuất bản rà soát địa bàn, số lượng thiếu – thừa, in bổ sung và điều chuyển để bảo đảm mọi học sinh có đủ sách giáo khoa, không để ảnh hưởng việc dạy và học. Đó là cam kết cần thiết, nhưng sẽ vô nghĩa nếu thiếu cơ chế giám sát và cập nhật thông tin kịp thời tới từng trường.
Kinh nghiệm từ đợt thiếu sách này cho thấy ba việc không thể trì hoãn: thứ nhất, chuẩn hóa và công khai sớm quy trình đăng ký mua sách năm học mới; thứ hai, xây dựng hệ thống dữ liệu theo dõi cung – cầu theo từng trường, từng khối lớp; thứ ba, phát triển kho sách giáo khoa điện tử chính thống, miễn phí cho học sinh, phụ huynh sử dụng khi nguồn sách giấy bị gián đoạn.
Khi hàng ngàn phụ huynh xếp hàng mỗi ngày để mua sách giáo khoa cho con, đó không chỉ là câu chuyện mua sách năm học mới, mà là phép thử với năng lực quản lý. Thiếu sách giáo khoa không phải “chuyện nhỏ đầu năm”, mà là lời nhắc rằng mọi cải cách giáo dục chỉ có ý nghĩa nếu đặt trải nghiệm của phụ huynh và học sinh vào trung tâm.
