Thiếu sách giáo khoa: Khủng hoảng nhỏ, hệ lụy lớn

Thiếu sách giáo khoa: vấn đề không chỉ là vài cuốn sách

Thiếu sách giáo khoa là tình trạng nhiều học sinh chưa có đủ sách học bắt buộc vào đầu năm học, do nguồn cung ứng không khớp với nhu cầu thực tế ở từng địa phương, từng đầu sách, khiến phụ huynh phải tự xoay xở, giáo viên phải linh hoạt dạy bù, và hệ thống quản lý giáo dục bị đặt câu hỏi về khả năng dự báo, điều phối và hỗ trợ các nhóm học sinh yếu thế. Vấn đề này không chỉ là thiếu vài cuốn sách đơn lẻ, mà là dấu hiệu lệch nhịp trong cả chuỗi từ chọn bộ sách, in ấn, phân phối tới hướng dẫn mua sách cho phụ huynh.

Năm nay, câu chuyện thiếu sách giáo khoa không còn là hiện tượng lẻ tẻ. Đà Nẵng báo cáo còn hơn 54.000 học sinh thiếu sách, trong khi ngay giữa Hà Nội, phụ huynh vẫn phải đi nhiều nhà sách để tìm từng cuốn sách bài tập 2026 cho con. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, khoảng 99,63% nhu cầu sách đã được đáp ứng, nhưng 0,37% còn thiếu tương ứng hơn 900.000 cuốn, cho thấy “đủ tổng lượng” không có nghĩa là học sinh ở đâu cũng mua được sách mình cần. Khi những con số nhỏ tạo nên nghịch cảnh lớn, việc nhận diện đúng mức độ vấn đề là bước đầu bắt buộc.

Đà Nẵng và Hà Nội: hai bức tranh cùng một điểm nghẽn

Đà Nẵng đang ở tâm điểm của khủng hoảng thiếu sách giáo khoa. Thống kê đến hết ngày 20.9, thành phố còn 54.263 học sinh thiếu SGK, với tổng nhu cầu còn thiếu 60.788 bản. Nguyên nhân không chỉ là chậm cung ứng, mà còn do chuyển đổi cách chọn sách: từ việc chọn từng môn từ ba bộ khác nhau sang sử dụng bộ thống nhất, dẫn tới nhu cầu mua mới đồng loạt ở nhiều môn cùng thời điểm. Sở Giáo dục và Đào tạo Đà Nẵng buộc phải coi danh sách thiếu sách theo từng môn, từng khối lớp như một "đơn đặt hàng" chi tiết cho nhà cung ứng, đặt mục tiêu 100% học sinh có đủ SGK trước ngày 24.9.

Tại Hà Nội, nghẽn sách không nằm ở toàn bộ bộ sách mà dồn vào từng đầu sách bài tập. Một phụ huynh phải chạy qua nhiều nhà sách lớn, các kênh trực tuyến vẫn báo hết hàng sách bài tập tiếng Anh lớp 3 Global Success. Đây là minh chứng rõ ràng rằng thiếu sách giáo khoa có thể diễn ra ngay giữa đô thị lớn, khi khâu điều tiết đầu sách theo nhu cầu thực tế chưa theo kịp. Phụ huynh phải tính tới phương án mượn sách, photocopy tạm cho con, một lựa chọn mang tính “chữa cháy” hơn là giải pháp bền vững.

Giáo viên không được tạo áp lực: thông điệp đúng, cần đi kèm hành động

Trong bối cảnh học sinh thiếu sách, chỉ đạo được nhắc đến nhiều nhất ở Đà Nẵng là yêu cầu giáo viên không phê bình, trách phạt hay bêu tên những em chưa có đủ SGK. Đây là thông điệp đúng, vì thiếu sách phần lớn do lỗi cung ứng hoặc hoàn cảnh gia đình, không thuộc về học sinh. Sở GDĐT yêu cầu giáo viên cho học sinh chia sẻ, dùng chung sách, mượn sách thư viện hoặc sử dụng tài liệu điện tử, thay vì biến thiếu sách thành lý do kỷ luật.

Tuy vậy, chỉ đạo "không tạo áp lực" sẽ rỗng nếu trường không chủ động tháo nút thắt cung ứng. Theo Sở GD&ĐT Thừa Thiên Huế, số sách giáo khoa còn thiếu khoảng 23.000 bộ, và các trường được yêu cầu rà soát nhu cầu, đăng ký tập trung để phối hợp nhà cung ứng mua cho học sinh. Việc coi bảo đảm sách giáo khoa, nhất là cho học sinh được hưởng chính sách hỗ trợ, là nhiệm vụ cấp thiết đầu năm học là điểm tích cực. Song, phụ huynh có quyền kỳ vọng thêm: các trường phải thông tin rõ địa điểm bán, hỗ trợ đặt sách theo danh sách lớp, thay vì để gia đình tự đi dò từng cửa hàng.

Giải pháp khẩn cấp cho phụ huynh: từ mượn sách đến sách điện tử miễn phí

Trong vài tuần đầu năm học, phụ huynh không thể chờ hệ thống tự điều chỉnh. Cần những giải pháp khẩn cấp để trẻ không hụt kiến thức vì thiếu sách giáo khoa. Về ngắn hạn, mượn sách bạn bè, anh chị hoặc thư viện là lựa chọn thiết thực, đặc biệt với SGK có thể dùng lại. Với sách bài tập 2026 đã viết trực tiếp, phụ huynh có thể photocopy tạm những phần cần thiết, kèm theo việc ghi chú rõ để tránh lẫn lộn. Song song, nên chủ động hỏi giáo viên về nội dung ưu tiên, tránh in tràn lan gây tốn kém.

Một kênh quan trọng thường bị bỏ qua là sách điện tử miễn phí. Theo hướng dẫn của Bộ GDĐT, các Sở phải cung cấp địa chỉ SGK điện tử miễn phí của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam tại taphuan.nxbgd.vn/tap-huan để học sinh, phụ huynh truy cập. Dù sách điện tử không thể thay hoàn toàn sách giấy trên lớp, nó giúp học sinh không bị "mù" nội dung khi chưa có bản in, đặc biệt trong các môn lý thuyết. Nếu trường tổ chức cho học sinh đọc sách điện tử tại thư viện hoặc phòng máy, kết hợp dùng chung sách giấy trên lớp, khoảng trống do học sinh thiếu sách sẽ được thu hẹp đáng kể.

1. Liên hệ giáo viên chủ nhiệm để nắm rõ danh sách đầu sách còn thiếu và ưu tiên nội dung cần có ngay.
2. Tạm thời mượn sách, chia sẻ sách giữa anh chị em, bạn bè trong lớp, tận dụng tối đa nguồn sách cũ còn dùng được.
3. Sử dụng sách điện tử miễn phí trên taphuan.nxbgd.vn/tap-huan và nhờ con ghi chép lại nội dung chính vào vở.
4. Đăng ký mua theo danh sách lớp tại trường, thay vì tự đi nhiều nhà sách; theo dõi thông báo của Sở và nhà trường.

Từ khủng hoảng thiếu sách tới bài học về hướng dẫn mua sách

Điều đáng bàn nhất hôm nay không phải là con số thiếu bao nhiêu cuốn sách, mà là cách hệ thống giáo dục đối xử với phụ huynh và học sinh khi xảy ra thiếu sách giáo khoa. Khi Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố đã đáp ứng 99,63% nhu cầu, nhiệm vụ còn lại không chỉ là "lấp" 0,37% thiếu, mà là sửa cách lập kế hoạch, phân phối và hướng dẫn mua sách để khủng hoảng nhỏ này không lặp lại năm sau.

Giải pháp dài hạn phải bắt đầu từ trường học: công khai danh mục sách cần mua ngay từ cuối năm học trước, cho phép đặt mua tập trung, đồng thời phối hợp Sở, nhà xuất bản điều chuyển sách giữa các địa bàn nơi thiếu và nơi thừa. Nếu sách bài tập khó tận dụng lại, cần dự báo rõ số lượng, tránh tình trạng phụ huynh Hà Nội "đỏ mắt" đi tìm một cuốn sách bài tập 2026 trong khi kho ở nơi khác vẫn còn. Cuối cùng, coi sách điện tử miễn phí, thư viện trường và chia sẻ sách trong cộng đồng là phần chính thức của hệ sinh thái tài liệu học tập, chứ không phải giải pháp tạm thời. Thiếu sách là lời nhắc: một hệ thống giáo dục hiện đại phải bảo vệ trải nghiệm học tập của trẻ trước khi nói đến bất kỳ cải cách nào khác.