Thiếu sách giáo khoa: Khủng hoảng xuất phát từ lỗi dự báo, không chỉ là “trục trặc kỹ thuật”
Khủng hoảng thiếu sách giáo khoa là tình trạng hàng triệu học sinh bước vào năm học mới mà chưa có đủ sách để học, bắt nguồn từ sai sót trong dự báo nhu cầu, quy trình quản lý lỏng lẻo ở địa phương, sự phụ thuộc vào một nhà xuất bản và sự thiếu minh bạch dữ liệu trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Năm học 2026-2027, câu chuyện này không còn là vài điểm thiếu cục bộ, mà phơi bày những lỗ hổng mang tính hệ thống mà nếu không xử lý tận gốc, năm sau vẫn sẽ lặp lại dưới một hình thức khác.
Theo báo cáo, đến 18 giờ ngày 14/9, các địa phương còn thiếu 3,91637 triệu cuốn sách giáo khoa, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu. Con số 1,5% nghe có vẻ nhỏ, nhưng ẩn sau đó là hàng trăm nghìn học sinh phải mượn chụp tài liệu, chia nhau từng bộ sách, và phụ huynh chen chúc săn sách lẻ vào phút chót. Cùng thời điểm, tổng nhu cầu được cập nhật là 245,94 triệu bản, trong khi kế hoạch in chỉ là 228,9 triệu bản, dù NXB Giáo dục Việt Nam đã cung ứng khoảng 236,60 triệu bản. Những số liệu này cho thấy chuỗi cung ứng đã bị “bóp méo” ngay từ khâu đầu vào. Vấn đề không phải là in quá ít, mà là in lệch so với nhu cầu thực.
Ba tầng nguyên nhân: Bộ dự báo chậm, địa phương sai quy trình, NXB bị trói bằng cơ chế
Điểm mấu chốt của khủng hoảng thiếu sách giáo khoa năm nay là mọi mắt xích đều có lỗi nhưng không bên nào đủ quyền để chủ động sửa. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nhận trách nhiệm về công tác dự báo, phân tích nhu cầu sách giáo khoa trong điều kiện mới chưa theo kịp thực tế. Năm học 2026-2027 lại là năm đầu tiên thực hiện một bộ sách giáo khoa sử dụng thống nhất trên phạm vi toàn quốc, cộng thêm việc sắp xếp đơn vị hành chính, tổ chức lại mạng lưới trường lớp và chính sách hỗ trợ, cấp sách ở một số địa phương, khiến nhu cầu thay đổi nhanh trong khi thời gian từ khi xác định đủ nhu cầu đến lúc phải đáp ứng lại rất ngắn.
Ở cấp địa phương, nguyên nhân được NXB Giáo dục Việt Nam nói thẳng: tình trạng thiếu cục bộ xuất phát từ việc dự báo nhu cầu chậm, sai quy trình và đơn hàng phát sinh đột biến tại nhiều nơi. NXB cho biết họ không có bộ máy để tự đi thống kê số lượng học sinh từng trường và buộc phải xây dựng kế hoạch in ấn dựa vào danh mục, số lượng đăng ký và đơn đặt hàng chính thức từ Sở, Phòng và nhà trường. Khi dữ liệu đầu vào bị chậm hoặc sai, cả chuỗi phía sau “vỡ trận”: nhu cầu phát sinh toàn quốc tăng gần 69,9 triệu bản, tương đương 39,7% so với dự báo ban đầu, vượt xa khả năng dự phòng. Trong bối cảnh đó, một doanh nghiệp 100% vốn nhà nước như NXB giáo dục Việt Nam bị ràng buộc bởi quy định bảo toàn vốn, không thể tự ý in tích trữ lớn khi chưa có đặt hàng chính thức. Nói cách khác, cơ chế hiện tại khiến NXB bị ép đứng giữa rủi ro thiếu hàng và rủi ro vi phạm quy định tài chính.
Sai quy trình ở cơ sở: Khi học sinh và phụ huynh trả giá cho sự lúng túng quản lý
Khía cạnh ít được thừa nhận nhưng rõ ràng nhất của cuộc khủng hoảng thiếu sách giáo khoa là “điểm nghẽn” nằm ngay ở nơi gần học sinh nhất: trường học và chính quyền cơ sở. NXB Giáo dục Việt Nam chỉ ra rằng việc thay đổi địa giới hành chính và nhân sự dẫn đến không còn phòng giáo dục – đơn vị từng phụ trách chính việc yêu cầu các trường thống kê nhu cầu đặt sách giáo khoa hằng năm. Ở cấp phường, xã, cán bộ phụ trách không có chuyên môn giáo dục nên không nắm nhu cầu cụ thể của từng trường. Trong khi đó, hiệu trưởng – người nắm rõ nhất việc đăng ký mua sách – lại bị xáo trộn vị trí do sáp nhập, khối lượng việc tăng lên và việc đặt sách không còn là ưu tiên hàng đầu.
Hậu quả là quy trình đăng ký mua sách bị bỏ ngỏ, khiến đơn hàng phát sinh muộn và đột biến. Có nơi còn hiểu sai rằng sách giáo khoa luôn có sẵn hàng triệu bản trong kho NXB, muốn lấy lúc nào cũng được. Nghiêm trọng hơn, ở một số đô thị lớn, sự chỉ đạo thiếu đồng bộ về chính sách miễn phí sách khiến trường không nhận sách đã đặt, phụ huynh dừng mua để chờ hỗ trợ, còn NXB thì buộc phải rút hàng về. Tại một thành phố, chỉ riêng 10 cửa hàng của NXB đã có nơi đón tới 5.000 người mỗi ngày, hàng trăm nghìn phụ huynh phải xếp hàng mua sách vì 197 trường kiên quyết không nhận số sách đã đặt sẵn, ảnh hưởng đến hàng chục nghìn học sinh. Đây không còn là chuyện “thiếu sách giáo khoa” đơn thuần, mà là sự đánh đổi thời gian, công sức và quyền tiếp cận giáo dục của người dân cho những sai sót quản lý.
Giải pháp trước mắt: chữa cháy bằng điều chuyển sách và dữ liệu tốt hơn
Trước áp lực của dư luận và thực tế thiếu sách giáo khoa đầu năm học, Bộ Giáo dục và Đào tạo buộc phải bước vào chế độ “chữa cháy”. Bộ đã yêu cầu NXB Giáo dục Việt Nam tiếp tục điều chuyển, cung ứng bổ sung ngay trong ngày 15/9, ưu tiên các trường nội trú, vùng biên giới, vùng sâu, vùng xa, và học sinh thuộc diện được hỗ trợ, cấp hoặc cho mượn sách. Đồng thời, Bộ yêu cầu các địa phương tiếp tục rà soát, cập nhật, báo cáo để xử lý ngay những trường hợp còn thiếu, với mục tiêu cuối cùng là bảo đảm mọi học sinh có đủ sách giáo khoa phục vụ học tập.
Về phía nhà xuất bản, bên cạnh việc tăng ca in bổ sung, đơn vị này đã mở miễn phí hệ thống sách giáo khoa điện tử tại địa chỉ taphuan.nxbgd.vn để giáo viên và học sinh sử dụng tạm thời, đồng thời cam kết hoàn tất cung cấp các bản sách in còn thiếu trước ngày 30/9/2026. Về lâu dài hơn nhưng vẫn trong khuôn khổ quản lý hiện hành, Bộ tuyên bố sẽ rà soát, đề xuất hoàn thiện cơ chế quản lý sách giáo khoa theo hướng xác định đây là sản phẩm, dịch vụ công, mặt hàng thiết yếu đặc thù; quản trị toàn bộ chuỗi cung ứng dựa trên dữ liệu thống nhất; xác định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước, địa phương và doanh nghiệp; xây dựng cơ chế dự phòng, điều phối linh hoạt, bảo đảm cung ứng chủ động, ổn định ngay từ đầu mỗi năm học. Nếu những cam kết này chỉ dừng ở văn bản, năm sau chúng ta sẽ lại chứng kiến một mùa “săn sách giáo khoa” mới.
Thoát khỏi vòng lặp thiếu sách: cần phân định trách nhiệm và chấm dứt độc quyền xuất bản
Muốn chấm dứt vòng lặp thiếu sách giáo khoa, không thể chỉ trông vào vài cuộc họp trực tuyến hay công văn nhắc nhở. Gốc rễ nằm ở cấu trúc thị trường và cách phân chia trách nhiệm. NXB Giáo dục Việt Nam đã thẳng thắn đề nghị: phải phân định rõ chức năng của các bên – Bộ ban hành chính sách và cung cấp dữ liệu, địa phương chịu trách nhiệm hoàn toàn về tính chính xác của số liệu dự báo số lượng học sinh và nhu cầu sách trên địa bàn, còn nhà xuất bản tổ chức sản xuất – phân phối dựa trên dữ liệu đó. Khi không có ai chịu trách nhiệm cuối cùng nếu số liệu sai, cả hệ thống sẽ tiếp tục đùn đẩy và học sinh vẫn là người chịu thiệt.
Mặt khác, thị trường sách giáo khoa hiện nay chịu sự chi phối gần như tuyệt đối của NXB giáo dục Việt Nam, còn bản quyền các bộ sách lại gắn với những ràng buộc pháp lý khiến đơn vị này phải “ôm” cả gánh nặng cung ứng. Bản thân lãnh đạo NXB khẳng định họ không mong muốn độc quyền và sẵn sàng chia sẻ bản quyền cho các nhà xuất bản khác nếu Nhà nước có cơ chế pháp lý phù hợp. Điều đó cho thấy cải cách cấu trúc – đặc biệt là xóa bỏ độc quyền xuất bản, tạo cạnh tranh trong cả biên soạn lẫn phát hành – không chỉ là mong muốn của xã hội mà còn là nhu cầu tự thân của chính đơn vị đang nắm độc quyền. Khi có nhiều nhà xuất bản cùng tham gia, dữ liệu vẫn cần tập trung ở Bộ và địa phương, nhưng rủi ro đứt gãy nguồn cung sẽ được chia nhỏ, phản ứng thị trường linh hoạt hơn, và quyền học tập của học sinh được bảo vệ tốt hơn.
