Đào tạo du lịch cộng đồng: chìa khóa sinh kế bền vững từ bản làng
Đào tạo du lịch cộng đồng là quá trình trang bị cho người dân địa phương các kỹ năng nghề, kỹ năng sinh kế bền vững và năng lực kể lại, bảo tồn văn hóa truyền thống, để họ trực tiếp tổ chức, quản lý và cung cấp dịch vụ du lịch gắn với đời sống bản địa, từ đó tạo thêm nguồn thu nhập và phát triển kinh tế địa phương theo hướng lâu dài và có trách nhiệm. Khi du lịch trải nghiệm đang hình thành, người dân vùng cao, vùng sông nước bắt đầu tham gia làm lưu trú, ẩm thực, hướng dẫn, tổ chức hoạt động trải nghiệm. Vấn đề không còn là thiếu tài nguyên, mà là thiếu kỹ năng để biến ruộng bậc thang, làn điệu Then hay nghề dệt chiếu cói thành sản phẩm du lịch cộng đồng có giá trị. Chính vì vậy, các mô hình gắn đào tạo nghề với bảo tồn văn hóa, như ở Lục Hồn hay Trà Nhiêu, đáng được xem như hướng đi chiến lược cho sinh kế nông thôn.
Lục Hồn: biến bản sắc vùng cao thành nghề du lịch có thu nhập
Lục Hồn không phát triển du lịch cộng đồng bằng cách bê tông hóa núi rừng, mà bằng cách dạy người dân kiếm sống từ chính bản sắc của mình. Du khách lên đỉnh Cao Xiêm – “nóc nhà” của Quảng Ninh – để cắm trại, ngắm ruộng bậc thang, nghe dân ca, thưởng thức ẩm thực và phong tục bản địa. Nhưng để những giá trị này trở thành sản phẩm, chính quyền xã đã tổ chức các khóa đào tạo du lịch cộng đồng cho người dân, tập trung vào giao tiếp, phục vụ khách, hướng dẫn, lễ tân, phục vụ bàn, buồng phòng, pha chế, chế biến món ăn. Hàng trăm lao động, hộ gia đình, cộng đồng làm homestay tham gia các lớp về bảo tồn, phát huy giá trị Then, đàn Tính, dân ca, nhà truyền thống, không gian làng bản, ruộng bậc thang và cảnh quan sinh thái. Theo lãnh đạo xã Lục Hồn, từ đào tạo nghề đến hướng dẫn khai thác văn hóa, địa phương đang xây nền tảng nhân lực để phát triển du lịch cộng đồng trên lợi thế sẵn có. Đây là cách thông minh để tích hợp văn hóa và cảnh quan vào hoạt động kinh tế phù hợp điều kiện cộng đồng.
Trà Nhiêu: đào tạo kỹ năng gắn với làng nghề và sinh thái sông nước
Nếu Lục Hồn là câu chuyện núi rừng, thì Trà Nhiêu lại cho thấy sức mạnh của đào tạo du lịch cộng đồng trong không gian sông nước và làng nghề. Tại Nhà văn hóa thôn Trà Đông, xã Nam Phước, khóa tập huấn phát triển du lịch cộng đồng Trà Nhiêu được tổ chức thành hai đợt, từ ngày 15–16/10/2026 và 23–24/10/2026. Học viên là ban quản lý làng du lịch sinh thái cộng đồng, các hộ đang hoặc muốn tham gia du lịch, cùng đại diện Đoàn Thanh niên, Hội Nông dân, Hội Phụ nữ và các lực lượng tại chỗ. Nội dung tập trung vào kiến thức cơ bản về du lịch cộng đồng, vai trò người dân trong phát triển du lịch, kỹ năng đón tiếp, giao tiếp, phục vụ khách và nâng cao chất lượng dịch vụ. Các mô-đun kết hợp lý thuyết, chia sẻ kinh nghiệm và thực hành, giúp người dân áp dụng vào hoạt động phù hợp điều kiện địa phương. Trong bối cảnh Trà Nhiêu có cảnh quan sông nước, rừng ngập mặn, nghề dệt chiếu cói, thuyền thúng, trải nghiệm cùng ngư dân và ẩm thực bản địa, việc nâng cấp kỹ năng dịch vụ là bước bắt buộc nếu muốn biến tiềm năng thành sinh kế bền vững.
Khi kỹ năng gặp di sản: sinh kế bền vững và phát triển kinh tế địa phương
Điểm chung của Lục Hồn và Trà Nhiêu là không coi văn hóa truyền thống như thứ để trưng bày, mà như nguồn lực kinh tế cần được bảo tồn bằng đào tạo bài bản. Ở vùng cao Quảng Ninh, việc chủ động đào tạo và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực giúp người dân vừa giữ gìn bản sắc, vừa tham gia du lịch, tăng thu nhập và xây dựng sinh kế bền vững. Tại Trà Nhiêu, các khóa tập huấn được triển khai theo kế hoạch của cơ quan văn hóa – thể thao – du lịch thành phố, gắn với chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế – xã hội vùng dân tộc, miền núi. Qua đào tạo, ngành du lịch và chính quyền địa phương muốn nâng cao năng lực cộng đồng trong tổ chức, quản lý, phục vụ khách; khuyến khích người dân chủ động phát triển sản phẩm, dịch vụ, hoạt động trải nghiệm gắn với đời sống. Đồng thời, đây là dịp để các hộ trao đổi kinh nghiệm, nâng cao ý thức giữ gìn cảnh quan, bảo vệ môi trường, phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong phát triển du lịch. Khi kỹ năng sinh kế bền vững gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống, du lịch cộng đồng trở thành chiến lược phát triển kinh tế địa phương chứ không chỉ là phong trào ngắn hạn.
Từ mô hình thí điểm đến chiến lược quốc gia về du lịch cộng đồng
Nhìn từ Lục Hồn và Trà Nhiêu, có thể thấy mô hình đào tạo du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống đang dịch chuyển từ thí điểm sang định hình một hướng đi dài hạn. Ở Lục Hồn, từ đào tạo nghề đến hướng dẫn khai thác giá trị văn hóa, các hoạt động này đang tạo nền tảng để địa phương phát triển du lịch cộng đồng trên lợi thế sẵn có. Tại Trà Nhiêu, mục tiêu không dừng ở vài lớp tập huấn; ngành du lịch và doanh nghiệp lữ hành đang hoàn thiện các tour kết nối trung tâm thành phố với vùng tây và nam, nhằm đa dạng hóa sản phẩm và phát triển du lịch bền vững. Công nghệ như bản đồ số VR360 và việc củng cố hợp tác xã du lịch cũng được thúc đẩy để làm mới điểm đến xanh, độc đáo. Nếu được nhân rộng, mô hình này sẽ giúp nhiều vùng nông thôn chuyển từ phụ thuộc vào nông nghiệp sang đa dạng sinh kế, trong đó du lịch cộng đồng là nghề bổ sung, tạo thêm thu nhập và động lực phát triển kinh tế địa phương. Câu hỏi không còn là “có nên làm du lịch cộng đồng hay không”, mà là “đào tạo và bảo tồn thế nào để người dân là chủ thể thực sự của sinh kế mới”.
