Cảnh báo chỉ có giá trị khi người hút còn chú ý
Cảnh báo bao thuốc lá là thông điệp sức khỏe bằng chữ và hình ảnh được in trên bao bì nhằm giúp người hút nhận biết tác hại thuốc lá, cân nhắc rủi ro và tiến tới cai thuốc. Nhưng một lời cảnh báo lặp lại quá lâu có thể trở thành phần nền quen mắt thay vì tín hiệu khiến người dùng dừng lại suy nghĩ. Việt Nam đưa hình cảnh báo sức khỏe lên bao thuốc theo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012; từ năm 2013, sáu mẫu hình được sử dụng trên hai mặt chính, mỗi mặt chiếm 50% diện tích. Sau hơn 13 năm, cả diện tích lẫn bộ hình vẫn chưa thay đổi. Tỷ lệ người hút chú ý đến cảnh báo giảm từ 91,1% năm 2015 xuống 80% trong khảo sát năm 2024 tại 37 tỉnh, thành phố. Con số này không tự chứng minh rằng bao bì là nguyên nhân duy nhất khiến hành vi hút thuốc không đổi, nhưng cho thấy cách truyền tải hiện nay đang mất sức hút.
Tăng diện tích để thông điệp không bị bao bì lấn át
Đề xuất đáng chú ý nhất là nâng diện tích cảnh báo từ 50% lên ít nhất 85% ở cả mặt trước và mặt sau, đặt cảnh báo ở phía trên và không để tem, nhãn hay vật liệu khác che khuất. Đây không chỉ là yêu cầu về kích thước: phần trống còn lại trên bao thuốc có thể hoạt động như một bảng quảng cáo thu nhỏ, giúp hình ảnh sản phẩm tiếp tục lấn át thông tin sức khỏe. Phó giáo sư, tiến sĩ Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế công cộng, cho rằng cần tăng diện tích và làm rõ quy định chống che khuất. Theo ước tính của Bộ Y tế, nâng cảnh báo lên 85% có thể góp phần làm giảm khoảng 815.100 người hút sau sáu năm. Đây là ước tính về đóng góp tiềm năng, không phải cam kết rằng chỉ thay đổi bao bì sẽ tự mình đưa tất cả người hút đến quyết định cai thuốc.
Kinh nghiệm quốc tế cũng nhắc rằng không nên đánh đồng diện tích lớn hơn với kết quả tức thời trên tỷ lệ hút thuốc. Thái Lan tăng cảnh báo từ 55% lên 85% trên hai mặt chính năm 2014, nhưng các phân tích được dẫn trong tài liệu không tìm thấy mức giảm có ý nghĩa thống kê về doanh số thuốc lá chỉ nhờ biện pháp này. Vì vậy, mở rộng hình ảnh là bước cần thiết để thông điệp có cơ hội được nhìn thấy, chứ không phải giải pháp đơn lẻ thay thế các chính sách kiểm soát thuốc lá khác.
Đổi hình định kỳ để dẫn người hút từ chú ý đến hành động
Diện tích lớn hơn sẽ khó duy trì hiệu quả nếu người hút vẫn gặp đi gặp lại cùng một hình. Hướng dẫn thực hiện Điều 11 của Công ước khung về kiểm soát thuốc lá của WHO khuyến nghị thay mẫu cảnh báo định kỳ 12–36 tháng; luật Việt Nam quy định đổi sau mỗi hai năm, nhưng sáu mẫu hiện hành vẫn được giữ từ năm 2013. Chuyên gia đề xuất xây dựng ngân hàng hình đa dạng, phản ánh ung thư, bệnh tim mạch, đột quỵ và ảnh hưởng đến phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ cũng như người hút thuốc thụ động. Lý do phải cập nhật không chỉ là tránh nhàm chán. Cảnh báo có thể tác động theo một chuỗi: thu hút chú ý, giúp ghi nhớ, làm rõ nguy cơ, hình thành ý định bỏ thuốc rồi hỗ trợ thay đổi hành vi. Nếu hình cũ không còn khiến người dùng dừng mắt, các bước tiếp theo cũng khó được kích hoạt. Một thử nghiệm năm 2024 trên 1.010 người hút thuốc cho thấy nhóm tiếp xúc với bao bì có cảnh báo chiếm 85%, hình mới và thông tin đường dây cai thuốc hiểu rõ hơn về tác hại thuốc lá, đồng thời có ý định bỏ thuốc cao hơn nhóm thấy cảnh báo 50%.
Cảnh báo cũng nên chỉ ra lối đi cụ thể thay vì chỉ nêu hậu quả. Đề xuất in số miễn phí hỗ trợ cai thuốc 1800 6606 lên bao bì có thể nối sự chú ý với hành động; việc in số điện thoại được cho là có thể tăng khả năng ghi nhớ lên 3–4 lần. Theo các nghiên cứu được nêu trong tài liệu, người chú ý đến cảnh báo sức khỏe có khả năng hình thành ý định bỏ thuốc cao gấp 2,3 lần người không chú ý. Vì thế, thiết kế mới cần vừa gây ấn tượng vừa cung cấp chỉ dẫn dễ nhớ, không chỉ dựa vào hình ảnh gây sốc.
Đổi mới bao bì phải đi cùng lộ trình rõ ràng
Tăng lên 85% là đích đến hợp lý, nhưng việc thay đổi cũng cần kế hoạch thực thi minh bạch và đánh giá tác động. Một phương án được nêu là nâng diện tích theo từng nấc 65%, 75% rồi 85%, cách nhau 3–5 năm. Lộ trình như vậy có thể giúp cơ quan quản lý theo dõi mức độ tuân thủ và hiệu quả, song không nên trở thành lý do để trì hoãn việc cập nhật hình ảnh vốn đã được giữ nguyên quá lâu. Kết luận cần rút ra rất rõ: cảnh báo bao thuốc lá không thể phát huy sức mạnh nếu bị thu nhỏ, che khuất hoặc lặp lại đến mức người hút không còn để ý. Mở rộng diện tích, thay hình định kỳ và in kèm thông tin hỗ trợ cai thuốc sẽ biến cảnh báo từ một thủ tục trên bao bì thành lời nhắc có cơ hội dẫn đến hành động. Đây không phải phép màu thay thế chính sách y tế, nhưng là cải cách cần làm để cảnh báo tiếp tục cảnh báo.
