Cảnh báo cần lớn hơn để không bị xem như phần nền
Cảnh báo bao thuốc lá là thông điệp bằng hình ảnh và chữ trên các mặt chính của bao bì thuốc lá, nhằm giúp người dùng nhận biết tác hại sức khỏe và cân nhắc hành vi hút thuốc. Việt Nam triển khai cảnh báo hình ảnh từ năm 2013, với diện tích tối thiểu 50% ở mỗi mặt trước và sau; sau hơn 13 năm, tỷ lệ này chưa tăng. Trong khi đó, Bộ Y tế đề xuất nâng diện tích cảnh báo lên 85% mỗi mặt chính trong dự thảo sửa đổi luật. Khoảng cách không chỉ là chuyện kích thước: phần bao bì còn lại cũng tạo không gian để sản phẩm giữ sức hấp dẫn. Giữ nguyên mức 50% trong lúc nhiều nước mở rộng cảnh báo khiến chính sách trong nước ngày càng tụt lại. Nâng tỷ lệ lên 85% vì thế là điều chỉnh cần thiết, không phải một thay đổi hình thức.
So sánh khu vực cho thấy đề xuất này không phải bước đi quá xa. Thái Lan áp dụng cảnh báo chiếm 85% cả hai mặt chính; Lào, Singapore, Myanmar và Brunei ở mức 75%. Timor-Leste còn áp dụng 85% ở mặt trước và 100% ở mặt sau, bình quân 92,5%. Việt Nam vẫn thuộc nhóm có diện tích cảnh báo thấp nhất ASEAN, cùng Philippines và Indonesia ở mức 50%. Mức cảnh báo của các nước khác không tự động chứng minh một chính sách sẽ hiệu quả hơn trong mọi hoàn cảnh, nhưng cho thấy việc dành phần lớn diện tích bao bì cho thông tin sức khỏe là khả thi. Mốc 85% đặt ra trong dự thảo vì vậy có cơ sở so sánh rõ ràng, thay vì là một mục tiêu tùy tiện.
Hình ảnh cũ khiến thông điệp mất sức nặng
Tăng diện tích mà giữ nguyên những hình ảnh đã quen thuộc sẽ chỉ giải quyết được một nửa vấn đề. Việt Nam vẫn sử dụng sáu mẫu cảnh báo được đưa vào áp dụng từ năm 2013, dù quy định hiện hành yêu cầu nội dung cảnh báo được thay đổi định kỳ hai năm một lần. Nghiên cứu năm 2019 được dẫn trong tài liệu đề xuất chính sách ghi nhận hiệu quả cảnh báo của cả sáu mẫu đều giảm rõ rệt so với lúc mới triển khai. Khi người hút thuốc gặp đi gặp lại một hình ảnh, sự quen thuộc có thể làm giảm chú ý và khả năng tiếp nhận thông điệp. Bởi vậy, hình ảnh cảnh báo thuốc lá cần được làm mới, luân phiên và phản ánh những tác hại khác nhau, thay vì để cảnh báo trở thành một phần quen mắt của bao bì.
Dữ liệu về sự chú ý củng cố lý do phải thay đổi. Tỷ lệ người hút thuốc chú ý đến cảnh báo trên bao bì giảm từ 91,1% năm 2015 xuống 80% năm 2024. Con số này không có nghĩa cảnh báo đã hết tác dụng; nó cho thấy thông điệp cần được trình bày theo cách khiến người xem dừng lại và ghi nhớ. Các chuyên gia đề xuất phát triển bộ hình ảnh mới, thể hiện đa dạng tác hại như ung thư, bệnh tim mạch, đột quỵ và ảnh hưởng đến phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ cùng người hít khói thuốc thụ động. Tăng diện tích cảnh báo và đổi hình ảnh nên đi cùng nhau: một bên tạo độ nổi bật, bên kia giữ cho nội dung còn mới và có sức thuyết phục.
Từ nhìn thấy đến cân nhắc bỏ thuốc
Cảnh báo sức khỏe không chỉ có nhiệm vụ cung cấp thông tin. Tác động của nó có thể diễn ra theo một chuỗi: thu hút chú ý, giúp ghi nhớ, làm rõ nguy cơ, hình thành ý định bỏ thuốc và cuối cùng góp phần thay đổi hành vi. Tổ chức Y tế Thế giới cũng đánh giá cảnh báo bằng hình ảnh có thể tăng chú ý, khả năng ghi nhớ và niềm tin vào thông điệp sức khỏe, đồng thời giảm sức hấp dẫn của bao bì và góp phần ngăn thanh thiếu niên bắt đầu hút thuốc. Đây là lý do diện tích cảnh báo phải đủ lớn để không bị các yếu tố khác trên bao bì lấn át. Nhưng kỳ vọng cũng cần thực tế: cảnh báo không thể thay thế tư vấn hay hỗ trợ cai thuốc; nó là một điểm chạm thường xuyên với người hút thuốc, có khả năng nhắc họ về rủi ro và hướng tới lựa chọn khác.
Một nghiên cứu thí điểm năm 2024 của Trường Đại học Y tế Công cộng phối hợp với chuyên gia Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ trên 1.010 người hút thuốc cho thấy nhóm tiếp xúc với bao thuốc có cảnh báo chiếm 85%, hình ảnh mới và thông tin đường dây cai thuốc hiểu rõ hơn tác hại, đồng thời có ý định bỏ thuốc cao hơn nhóm thấy cảnh báo 50%. Kết quả này ủng hộ hướng cải cách kết hợp cả diện tích, hình ảnh và thông tin hỗ trợ. Một cảnh báo lớn hơn sẽ thuyết phục hơn nếu người đọc biết có thể tìm đến đâu khi muốn cai thuốc, thay vì chỉ nhận được thông điệp về nguy cơ.
Đổi tỷ lệ phải đi cùng lộ trình thực thi
Đề xuất nâng lên 85% là bước khởi đầu hợp lý, nhưng hiệu quả lâu dài phụ thuộc vào cách duy trì chính sách. Chuyên gia kiến nghị rút ngắn chu kỳ thay hình ảnh xuống một năm hoặc 18 tháng, thay vì hai năm như quy định hiện hành, đồng thời luân phiên mẫu cảnh báo và giám sát việc thực hiện. Một lộ trình khác được nêu là quy định mức 85% trước, sau hai năm tăng lên 90%, rồi tiến tới bao bì trơn. Dù chọn phương án nào, quy định cần bảo đảm tem, nhãn hoặc vật liệu khác không che khuất cảnh báo. Nếu thiếu lịch cập nhật cụ thể và cơ chế kiểm tra, cả hình ảnh mới lẫn diện tích lớn hơn đều có nguy cơ mất tác dụng theo thời gian.
Sau hơn 13 năm giữ nguyên mức 50%, tiếp tục chờ đợi đồng nghĩa để khoảng cách với nhiều nước trong khu vực rộng thêm. Chính sách tốt không chỉ in cảnh báo lớn hơn mà còn phải đổi mới nội dung, cung cấp thông tin giúp cai thuốc và bảo đảm doanh nghiệp thực hiện đúng. Nâng diện tích cảnh báo lên 85% vì vậy nên được xem là bước cần làm ngay, đi kèm kế hoạch luân phiên hình ảnh và đánh giá tác động. Mục tiêu cuối cùng không phải làm bao thuốc trông khác đi, mà là khiến nguy cơ khó bị bỏ qua hơn và giúp người hút thuốc có thêm động lực tìm hỗ trợ.
