Cảnh báo lớn hơn là bước cần thiết trong kiểm soát thuốc lá
Cảnh báo bao thuốc lá là thông điệp bằng chữ và hình ảnh trên các mặt chính của bao bì, nhằm cho người dùng thấy trực tiếp những nguy cơ sức khỏe gắn với việc hút thuốc và khói thuốc thụ động. Sau hơn một thập kỷ sử dụng một bộ hình ảnh gần như không đổi, chuyên gia đề xuất tăng diện tích cảnh báo lên ít nhất 85% để khôi phục sức chú ý và hỗ trợ phòng chống thuốc lá. Đề xuất được nêu tại tọa đàm “Thế hệ người Việt trẻ nói không với thuốc lá” ngày 27.10, trong bối cảnh Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang được xem xét sửa đổi. Đây không chỉ là thay đổi thiết kế bao bì: bao thuốc là vật người hút thường tiếp xúc nhiều lần mỗi ngày, nên cảnh báo rõ và nổi bật có thể nhắc lại rủi ro ngay tại thời điểm sử dụng. Khi một thông điệp bị thu nhỏ và lặp đi lặp lại suốt nhiều năm, việc nó mất sức nặng là điều dễ hiểu.
Quy định hai năm một lần, hình ảnh vẫn giữ nguyên từ năm 2013
Quy định hiện hành yêu cầu cảnh báo sức khỏe chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính trước và sau bao, tút, hộp thuốc lá, đồng thời nội dung phải được thay đổi định kỳ hai năm một lần. Thế nhưng, sáu mẫu cảnh báo bằng hình ảnh đang dùng tại Việt Nam được triển khai từ năm 2013 và vẫn giữ nguyên diện tích 50%. Khoảng cách giữa yêu cầu cập nhật và thực tế kéo dài hơn một thập kỷ khiến cảnh báo dễ trở thành hình ảnh quen mắt, thậm chí có thể bị tem dán trên bao che khuất. Mức độ chú ý cũng giảm: tỷ lệ người hút thuốc để ý cảnh báo được ghi nhận ở mức 91% năm 2015, nhưng còn 80% trong khảo sát năm 2024 tại 37 tỉnh, thành phố. Nghiên cứu năm 2019 của Trường Đại học Y tế công cộng cũng ghi nhận tác động của cả sáu mẫu đã giảm rõ so với lúc mới triển khai. Quy định không thể phát huy ý nghĩa nếu việc cập nhật chỉ tồn tại trên giấy.
Tác hại không dừng ở người hút thuốc
Lý do cần cảnh báo mạnh hơn không nằm ở thẩm mỹ bao bì mà ở quy mô tổn hại. Theo nguồn tin, thuốc lá liên quan đến hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm tại Việt Nam. Các nguy cơ gồm ung thư phổi, nhồi máu cơ tim, đột quỵ và ảnh hưởng đến khả năng sinh sản; người không hút thuốc cũng có thể chịu tác động của khói thuốc thụ động. Dữ liệu GATS năm 2021 cho thấy gần 21% người trưởng thành Việt Nam hút thuốc, trong đó tỷ lệ ở nam giới khoảng 41% và ở nữ giới 0,6%; ước tính cả nước có khoảng 15,8 triệu người hút. Tỷ lệ hút đã giảm nhưng tốc độ còn chậm, khoảng 3% trong một thập kỷ. Những con số ấy cho thấy cảnh báo sức khỏe không thể là biện pháp duy nhất, nhưng cũng không nên bị xem như phần trang trí nhỏ bé trên bao bì.
Mốc 85% cần đi cùng nội dung mới và hỗ trợ cai thuốc
Đề xuất của chuyên gia là dành ít nhất 85% diện tích mỗi mặt chính cho cảnh báo, phóng lớn hình ảnh, thay đổi bộ cảnh báo định kỳ và in số tổng đài tư vấn cai thuốc miễn phí 18006606 để người muốn bỏ thuốc dễ tiếp cận hỗ trợ. Một thử nghiệm trên 1.010 người hút thuốc tại Việt Nam, công bố năm 2026, cho thấy cảnh báo chiếm 85% với hình ảnh phóng lớn giúp nâng nhận thức về một số nguy cơ bệnh tật so với mẫu hiện hành. Một phân tích được dẫn trong nguồn khác ước tính phương án này có thể giúp giảm khoảng 815.100 người hút thuốc sau sáu năm. Đây là những căn cứ đáng để đưa vào quá trình sửa luật, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc cảnh báo có được làm mới thực chất và đường dây hỗ trợ có hoạt động hữu ích hay không. Chuyên gia còn đề xuất lộ trình từ 85% lên 90%, hướng tới bao bì trơn.
Tăng diện tích cảnh báo không thể thay thế các biện pháp kiểm soát thuốc lá khác, cũng không tự động khiến người hút bỏ thuốc. Nhưng khi cảnh báo cũ đã giảm sức chú ý, giữ nguyên hiện trạng đồng nghĩa chấp nhận một công cụ phòng ngừa ngày càng kém hiệu quả. Trong lần sửa luật đang được xem xét, nâng diện tích lên ít nhất 85%, cập nhật hình ảnh đúng kỳ và đưa thông tin tư vấn cai thuốc lên bao bì là hướng đi có cơ sở. Cảnh báo chỉ có giá trị khi người dân nhìn thấy, hiểu được và biết nơi tìm trợ giúp.
