Cơ chế đặc thù APEC 2027 là gì và vì sao phải gắn với trách nhiệm đặc biệt
Cơ chế đặc thù APEC 2027 là tập hợp các quy định, chính sách linh hoạt do Quốc hội xem xét ban hành để tháo gỡ vướng mắc hạ tầng trong việc triển khai các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tổ chức tại Phú Quốc, đồng thời vẫn bảo đảm quản lý chặt chẽ, minh bạch và không tạo kẽ hở cho lợi ích nhóm.
Chiều 3/8, Quốc hội khóa XVI thảo luận tại tổ về dự thảo Nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc thù nhằm tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong việc triển khai các dự án, công trình phục vụ Hội nghị cấp cao APEC 2027 tại đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Điểm đáng chú ý là tinh thần không trung lập: hoặc tháo gỡ quyết liệt, hoặc chấp nhận nguy cơ chậm tiến độ và bỏ lỡ cơ hội phát triển. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh rõ ràng rằng các vướng mắc phải được xử lý khẩn trương, quyết liệt, nhưng cơ chế đặc thù phải đi liền với trách nhiệm đặc biệt. Nói cách khác, đây không phải “giấy phép miễn trừ” pháp luật, mà là một khuôn khổ thử thách năng lực trách nhiệm quản lý dự án của cả hệ thống.
Tháo gỡ vướng mắc hạ tầng: tăng tốc nhưng không buông lỏng kỷ cương
Trọng tâm của cơ chế đặc thù APEC 2027 là tháo gỡ vướng mắc hạ tầng mà không phá vỡ trật tự pháp luật. Chính phủ đề xuất một loạt giải pháp linh hoạt: cho phép tiếp tục thi công song song với hoàn thiện thủ tục, ghi nhận kết quả đối với khối lượng đã thi công, áp dụng quy trình đơn giản, rút gọn, cùng cơ chế giao đất từng phần cho dự án BT và ghi nhận giá trị khối lượng công trình làm cơ sở thanh toán, kiểm toán. Đây là những “làn đường ưu tiên” pháp lý, nhưng không phải “đường tắt” cho sai phạm.
Việc chuẩn bị hạ tầng tại Phú Quốc diễn ra trong bối cảnh thời gian không còn nhiều, trong khi hạ tầng hiện tại chưa đáp ứng một hội nghị quốc tế quy mô lớn. Trong gần 4 tháng, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc đã trực tiếp chỉ đạo và tiến độ các công trình được đánh giá là rất tốt. Câu chuyện không chỉ là tăng tốc thi công, mà là thiết kế một cơ chế có thể đẩy nhanh tiến độ nhưng vẫn giữ được kỷ luật ngân sách, kỷ luật đất đai và chuẩn kỹ thuật.
Kiểm soát chính sách đặc thù: đúng đối tượng, đúng mục đích, không tạo tiền lệ xấu
Điểm mấu chốt khiến cơ chế đặc thù APEC 2027 khác với nhiều “ưu đãi” trước đây là yêu cầu kiểm soát chính sách đặc thù ở mức độ cao hơn. Chủ tịch Quốc hội yêu cầu rõ: việc áp dụng cơ chế đặc thù phải đúng đối tượng, đúng phạm vi, đúng mục đích và được kiểm soát chặt chẽ; không được thực hiện tùy tiện, không hạ thấp tiêu chuẩn, chất lượng công trình, quy trình thi công và các yêu cầu trong quản lý tài sản, ngân sách nhà nước. Nói cách khác, ưu tiên tiến độ không đồng nghĩa với “hạ chuẩn”.
Ông cũng yêu cầu rà soát kỹ danh mục công trình, dự án được áp dụng cơ chế đặc thù để tránh tâm lý “tranh thủ APEC” hợp thức hóa các dự án không thật sự cấp bách. Cụm từ “không tạo tiền lệ xấu trong quản lý đất đai, tài nguyên và ngân sách” là cảnh báo chính trị mạnh mẽ: nếu lạm dụng, cơ chế đặc thù có thể biến thành cánh cửa cho thất thoát, lãng phí. Thông điệp ở đây rất rõ: đặc thù về thủ tục, nhưng không đặc thù về kỷ luật; ai biến cơ chế này thành chiếc áo cho sai phạm sẽ phải trả giá.
Trách nhiệm quản lý dự án: phân quyền rõ để không “cha chung không ai khóc”
Muốn cơ chế đặc thù APEC 2027 vận hành an toàn, câu chuyện cốt lõi là trách nhiệm quản lý dự án. Chủ tịch Quốc hội yêu cầu dự thảo Nghị quyết phải phân định rõ thẩm quyền, trách nhiệm và cơ chế phối hợp giữa Chính phủ, các bộ, ngành với tỉnh An Giang trong quá trình tổ chức thực hiện. Ông cũng nhấn mạnh cần làm rõ trách nhiệm của Chính phủ, các bộ, ngành trong chỉ đạo, hướng dẫn, phối hợp giải quyết kịp thời các công việc thuộc thẩm quyền; bảo đảm phân định trách nhiệm hợp lý giữa Trung ương và địa phương.
Một tầng trách nhiệm cụ thể hơn được đặt ra: xác định rõ cơ quan, tổ chức, cá nhân có trách nhiệm thẩm định, giám định và chịu trách nhiệm đối với rủi ro trong thi công, nghiệm thu, khai thác và sử dụng công trình. Điều này rất quan trọng khi nhiều dự án được phép thi công song song với hoàn thiện thủ tục. Câu hỏi then chốt là: ai chịu trách nhiệm nếu tiêu chuẩn bị bỏ qua hoặc rủi ro kỹ thuật xảy ra? Nếu không xác định được “địa chỉ trách nhiệm”, mọi cam kết minh bạch chỉ là khẩu hiệu. Ở chiều ngược lại, khi trách nhiệm được gắn tên, cơ chế đặc thù mới trở thành công cụ tăng hiệu quả, chứ không phải “vùng xám” pháp lý.
Thời hạn 5 năm, giám sát liên tục và bài học dài hạn cho cải cách thủ tục
Dự thảo Nghị quyết quy định cơ chế đặc thù áp dụng trong 5 năm, nhưng cho phép dự án chưa hoàn thành thủ tục tiếp tục áp dụng Nghị quyết cho đến khi hoàn thành công trình, dự án. Một số ý kiến đề nghị sau 5 năm chỉ các hồ sơ đã được tiếp nhận và đang xử lý mới được kéo dài, mỗi trường hợp phải có danh mục, lý do và thời hạn kết thúc cụ thể. Đây là bước “chốt chặn” quan trọng, tránh việc cơ chế đặc thù bị kéo dài vô thời hạn, biến ngoại lệ thành thông lệ.
Nếu Quốc hội ban hành Nghị quyết, Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội sẽ tiếp tục giám sát chặt chẽ việc thực hiện. “Việc gì có đầy đủ căn cứ pháp lý, đúng thẩm quyền và thực sự cần thiết thì ủng hộ mạnh mẽ; việc gì có rủi ro thì phải thiết kế cơ chế kiểm soát” – phát biểu này của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn vừa là cam kết vừa là bài kiểm tra đối với cả hệ thống. Cơ chế đặc thù APEC 2027, nếu được vận hành nghiêm, có thể trở thành mô hình thí điểm cho cải cách thủ tục: rút gọn nhưng không buông lỏng; phân quyền nhưng không buông lỏng giám sát; tạo ngoại lệ nhưng vẫn giữ được kỷ luật ngân sách và tài sản công.
