APEC Phú Quốc và bước ngoặt cơ chế đặc thù
Cơ chế đặc thù APEC là tập hợp các quy định và quy trình rút gọn về quy hoạch, đầu tư, đất đai, kiến trúc và xây dựng được Chính phủ đề xuất cho Quốc hội phê chuẩn, nhằm cho phép các dự án phục vụ hội nghị APEC tại Phú Quốc tiếp tục thi công song song với việc hoàn thiện thủ tục pháp lý, ghi nhận khối lượng đã làm và xử lý nhanh các vướng mắc mà vẫn giữ nguyên yêu cầu về trách nhiệm và không hợp pháp hóa sai phạm vụ lợi. Điểm quan trọng của đề xuất là tính cấp bách: sáng 3/8, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn, thừa ủy quyền Thủ tướng, trình dự án Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù tháo gỡ khó khăn cho các dự án hạ tầng phục vụ Hội nghị cấp cao APEC tổ chức tại đặc khu Phú Quốc, tỉnh An Giang. Hội nghị được xác định là sự kiện chính trị, đối ngoại đặc biệt quan trọng, nên yêu cầu tất cả công trình phải hoàn thành trước thời điểm diễn ra từ 3–6 tháng để vận hành thử, rà soát tổng thể theo thông lệ quốc tế. Trong bối cảnh đó, lựa chọn đẩy mạnh thủ tục xây dựng nhanh là quyết định mang tính chiến lược hơn là thuần túy kỹ thuật.
Thi công song song thủ tục: bước đi táo bạo nhưng tất yếu
Điểm gây chú ý nhất trong gói cơ chế đặc thù APEC là cho phép các dự án APEC 2027 đang thi công được tiếp tục triển khai trong quá trình hoàn thiện thủ tục pháp lý. Về nguyên tắc hành chính, đây là bước đi táo bạo, nhưng nếu nhìn vào mốc thời gian, nó gần như là lựa chọn duy nhất. Theo tờ trình, nếu thực hiện đầy đủ trình tự thông thường về đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng, môi trường, phải mất 18–36 tháng mới hoàn tất thủ tục để khởi công. Đặt con số này cạnh yêu cầu hoàn thành hạ tầng trước hội nghị 3–6 tháng, ta thấy quỹ thời gian không còn dư địa cho cách làm cũ. Từ tháng 3/2025, An Giang cùng nhà đầu tư đã phải vừa "chạy" dự án vừa xử lý điều kiện thi công trên đảo, vận chuyển vật liệu, yêu cầu quốc phòng, an ninh, môi trường. Việc nhiều công trình buộc phải thi công khi chưa hoàn tất thủ tục là hệ quả của áp lực tiến độ, không phải đơn thuần là tâm lý coi thường pháp luật. Câu hỏi đặt ra không phải là có cho phép hay không, mà là cho phép trong khung kỷ luật nào để thủ tục xây dựng nhanh không trở thành "kênh" hợp thức hóa sai phạm.
Gói công cụ đặc thù: rút ngắn quy trình, giữ lại trách nhiệm
Dự thảo Nghị quyết không chỉ mở đường cho thi công song song thủ tục, mà còn xây dựng một bộ công cụ rút ngắn toàn bộ chuỗi thực hiện dự án APEC 2027. Chính phủ đề xuất ghi nhận kết quả với khối lượng đã thi công; áp dụng quy trình đơn giản, rút gọn; cho phép giao đất từng phần với các dự án BT và dùng giá trị khối lượng công trình để làm cơ sở thanh toán, kiểm toán. Trong mảng thủ tục, các dự án còn phải tiếp tục hoàn thiện được áp dụng cơ chế đặc biệt: điều chỉnh quy hoạch theo thủ tục rút gọn, thực hiện dự án đầu tư công và đầu tư kinh doanh theo thủ tục đặc biệt, bỏ yêu cầu thi tuyển phương án kiến trúc. Có thể coi đây là một "đường cao tốc thể chế" dành riêng cho Phú Quốc APEC, tập trung xử lý vướng mắc về quy hoạch, kiến trúc, địa chất, khai thác và thu hồi khoáng sản, đất đai, tổ chức thi công, nghiệm thu, thanh toán, quyết toán khối lượng. Điểm đáng chú ý là Nghị quyết được xây dựng trên nguyên tắc chỉ tháo gỡ cho các dự án đã tổ chức thi công trước, không hợp pháp hóa sai phạm vụ lợi, không để phát sinh sai phạm mới và không loại trừ trách nhiệm cá nhân. Đây là thông điệp chính trị cần thiết trong bối cảnh cơ chế linh hoạt thường kéo theo lo ngại về kỷ luật.
Phú Quốc APEC: cơ hội tái thiết đi kèm bài toán kiểm soát
Việc chọn Phú Quốc làm nơi đăng cai Hội nghị cấp cao APEC, với hàng loạt dự án trọng điểm được triển khai từ tháng 3/2025, biến đảo ngọc thành "công trường" vừa mang tính đối ngoại vừa mang tính tái thiết kinh tế địa phương. Các cơ chế đặc thù APEC nếu được thông qua theo thủ tục rút gọn tại kỳ họp không thường lệ tháng 8/2026 sẽ là "liều tăng lực" cho tiến độ hạ tầng. Tuy nhiên, chính sự tập trung nguồn lực, thời gian gấp và quy mô lớn khiến rủi ro trục lợi, lấn sân lợi ích nhóm trở nên thực tế chứ không chỉ là cảnh báo. Nghị quyết giao HĐND và UBND tỉnh An Giang chịu trách nhiệm tổ chức thi hành, yêu cầu tuyệt đối không để trục lợi chính sách. Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cũng yêu cầu làm rõ phạm vi, đối tượng áp dụng, danh mục và tiêu chí lựa chọn dự án. Nếu cơ chế đặc thù trở thành "vé ưu tiên" cho một số chủ thể thiếu minh bạch, Phú Quốc APEC sẽ phải trả giá bằng môi trường pháp lý méo mó và niềm tin công chúng suy giảm. Ngược lại, nếu quản trị tốt, đây có thể là mô hình thí điểm cho cách tổ chức các dự án mang tính quốc gia trong điều kiện thời gian hạn chế.
Kết luận: tăng tốc có kỷ luật mới là ý nghĩa của cơ chế đặc thù
Nhìn tổng thể, cơ chế đặc thù APEC thể hiện sự thừa nhận rằng quy trình thông thường không còn phù hợp với các dự án hạ tầng phục vụ sự kiện quốc tế có mốc thời gian cứng. Thi công song song với hoàn thiện thủ tục, quy trình rút gọn, thủ tục xây dựng nhanh, giao đất từng phần… là những giải pháp hợp lý nếu đi kèm hệ thống kiểm soát chặt và minh bạch. Nói thẳng, không ai muốn Phú Quốc APEC trở thành ví dụ "điển hình" cho việc dùng cơ chế đặc thù để phủ lên các sai phạm vốn xuất phát từ vụ lợi cá nhân. Ý nghĩa của Nghị quyết chỉ trọn vẹn nếu nó giúp hạ tầng hoàn thành đúng tiến độ 3–6 tháng trước hội nghị, đồng thời củng cố chứ không làm suy yếu kỷ luật pháp lý. Đó là lý do việc Quốc hội yêu cầu quy định rõ phạm vi, danh mục dự án và thời điểm áp dụng là động thái đúng hướng. Phú Quốc APEC vì thế không chỉ là câu chuyện xây dựng thêm khách sạn, trung tâm hội nghị, mà còn là bài kiểm tra về khả năng tăng tốc có kỷ luật của hệ thống chính sách.
