Cơ chế đặc thù APEC 2027: chấp nhận thi công trước, siết trách nhiệm sau
Cơ chế đặc thù APEC 2027 là tập hợp các quy định linh hoạt cho phép nhiều dự án hạ tầng Phú Quốc đang phục vụ Hội nghị cấp cao được tiếp tục thi công song song thủ tục pháp lý, đồng thời ghi nhận khối lượng đã hoàn thành và áp dụng quy trình rút gọn, nhằm bảo đảm tiến độ nhưng vẫn duy trì kiểm soát chất lượng, an toàn và trách nhiệm pháp lý. Thông điệp chính của Chính phủ là: thay vì dừng công trình để “đợi giấy tờ”, hệ thống luật sẽ tạm thời mở một lối đi riêng nhưng không xóa bỏ kỷ luật. Sáng 3/8, tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn, thừa ủy quyền Thủ tướng, đã trình Quốc hội dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù tháo gỡ vướng mắc pháp lý cho các công trình phục vụ APEC tại Đặc khu Phú Quốc. Theo Tờ trình số 437/TTr-CP ngày 24/7, Nghị quyết nhằm tạo cơ sở pháp lý xử lý những dự án đã thi công khi thủ tục về đầu tư, quy hoạch, đất đai, khoáng sản, xây dựng, môi trường chưa hoàn tất, nhưng vẫn phải tuân thủ nguyên tắc không hợp pháp hóa sai phạm vụ lợi và không loại trừ trách nhiệm cá nhân.
Vì sao phải vừa thi công vừa hoàn thiện thủ tục?
Căn nguyên của cơ chế thi công song song thủ tục nằm ở sự chênh lệch cực lớn giữa yêu cầu tiến độ APEC và độ dài quy trình pháp lý hiện hành. Nếu tuân thủ đầy đủ trình tự về đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng, môi trường, thời gian chỉ để hoàn tất thủ tục khởi công có thể kéo dài từ 18 đến 36 tháng, thậm chí lâu hơn, trong khi toàn bộ công trình phải hoàn thành trước Hội nghị từ 3 đến 6 tháng để vận hành thử. Trong thực tế, hàng loạt dự án hạ tầng phục vụ APEC tại Phú Quốc đã được triển khai trong điều kiện “vừa chạy vừa xếp hàng” về thủ tục, khi yêu cầu cấp bách về thời gian buộc chính quyền và nhà đầu tư phải khởi công trước. Điều kiện thi công trên đảo – vận chuyển vật liệu, thời tiết, yêu cầu quốc phòng, môi trường – càng khiến quỹ thời gian bị nén lại. Vì thế, nếu giữ nguyên quy trình thông thường, nguy cơ chậm tiến độ, thậm chí không kịp hoàn thành công trình trước ngày diễn ra Hội nghị là rất rõ ràng.
Nội dung cơ chế đặc thù: nới quy trình nhưng không nới kỷ cương
Đề xuất của Chính phủ không phải là một “tấm vé miễn trừ” cho các dự án thi công khi chưa đủ hồ sơ, mà là một bộ khung pháp lý để quản lý cái đã diễn ra và cái đang phải tiếp tục diễn ra. Trọng tâm cơ chế là cho phép tiếp tục thi công song song với hoàn thiện thủ tục, ghi nhận kết quả đối với khối lượng đã thi công, áp dụng quy trình đơn giản, rút gọn và cơ chế giao đất từng phần đối với các dự án BT. Đáng chú ý, khối lượng và giá trị công trình đã thi công trước khi hoàn thiện thủ tục đầu tư sẽ được ghi nhận thông qua hợp đồng hoặc phụ lục hợp đồng, làm cơ sở nghiệm thu, giải ngân, thanh toán và kiểm toán – thay vì “treo” đến khi thủ tục đầy đủ. Nghị quyết cũng xử lý đồng bộ các vướng mắc về quy hoạch, kiến trúc, đổ thải xây dựng, khai thác – thu hồi khoáng sản, đầu tư công, PPP, sử dụng đất, thi công, nghiệm thu, quyết toán. Theo cơ quan thẩm tra, việc này không chỉ là rút gọn thủ tục hành chính mà liên quan trực tiếp đến cơ chế kiểm soát chất lượng và an toàn công trình – tức là trách nhiệm kỹ thuật và pháp lý vẫn giữ nguyên.
Đặt Phú Quốc vào “vùng ưu tiên”: lợi thế tiến độ và cái giá rủi ro
Trong cơ chế đặc thù APEC 2027, Đặc khu Phú Quốc được đặt ở vị trí trung tâm: toàn bộ phạm vi áp dụng nhắm vào các dự án đã tổ chức thi công từ tháng 5/2025 đến trước các mốc thời gian cụ thể khi thủ tục pháp lý chưa hoàn thiện. Đây là cách Nhà nước thừa nhận thực tế “thi công trước, giấy tờ sau”, đồng thời ràng buộc trách nhiệm bằng các điều khoản về chất lượng, an toàn, phòng chống thất thoát, chống trục lợi chính sách. Cái được rõ ràng là tiến độ: công trình không bị dừng lại, khối lượng đã làm không bị vô hiệu. Nhưng cái mất – nếu kiểm soát kém – sẽ là nguy cơ giảm chất lượng, chồng chéo quy hoạch, khó truy cứu sai phạm. Vì vậy, Nghị quyết được xây dựng trên nguyên tắc chỉ tháo gỡ vướng mắc cho công trình phục vụ APEC đã thi công, không hợp pháp hóa sai phạm vụ lợi, không để phát sinh sai phạm mới, không loại trừ trách nhiệm cá nhân. Theo dự thảo, Nghị quyết có hiệu lực trong 5 năm và các dự án đã áp dụng cơ chế đặc thù sẽ được tiếp tục thực hiện đến khi hoàn thành, tạo một khoảng thời gian ổn định để kiểm toán, thanh toán và xử lý toàn bộ hậu quả pháp lý.
Bài toán dài hạn: không để cơ chế đặc thù trở thành “luật song song”
Nhìn tích cực, cơ chế đặc thù APEC 2027 là lời thừa nhận thẳng thắn rằng quy trình hiện hành chưa phù hợp với các dự án cấp bách có thời hạn chặt chẽ. Nó tạo khoảng đệm hợp pháp để bảo vệ tiến độ quốc gia, nhất là với những dự án hạ tầng Phú Quốc đang phải thi công trong điều kiện khó khăn nhưng mang ý nghĩa chính trị – đối ngoại đặc biệt. Tuy nhiên, nếu không giới hạn chặt, các ngoại lệ này có thể bị sao chép sang những trường hợp không thật sự cấp bách, biến cơ chế đặc thù thành một “luật song song” và xói mòn kỷ luật đầu tư công. Vì thế, việc Quốc hội xem xét Nghị quyết theo trình tự rút gọn nhưng với các nguyên tắc rất rõ về không hợp pháp hóa sai phạm, không miễn trừ trách nhiệm là bước quan trọng để giữ cân bằng giữa tốc độ và rủi ro pháp lý. Về dài hạn, nếu muốn không lặp lại tình huống “vừa chạy vừa xếp hàng”, cải cách quy trình đầu tư, quy hoạch, đất đai, xây dựng và môi trường mới là giải pháp gốc. Cơ chế đặc thù APEC nên được xem như một thử nghiệm giới hạn, chứ không phải lối thoát thường trực mỗi khi tiến độ bị áp lực.
