Cơ chế đặc thù APEC: công cụ nới trói đi kèm hàng rào kỷ luật
Cơ chế đặc thù APEC 2027 là nghị quyết của Quốc hội thiết lập một khung chính sách riêng nhằm tháo gỡ vướng mắc dự án, đẩy nhanh các công trình phục vụ Hội nghị Cấp cao APEC tại Phú Quốc, nhưng vẫn phải bảo đảm kỷ cương pháp luật, minh bạch, không hợp pháp hóa sai phạm và giữ nguyên trách nhiệm của tổ chức, cá nhân liên quan. Tại phiên thảo luận, đa số đại biểu Quốc hội tán thành sự cần thiết ban hành nghị quyết này và coi đây là công cụ xử lý tình huống đặc biệt trong thực hiện nhiệm vụ đối ngoại đặc biệt quan trọng của quốc gia. Điều đáng chú ý là sự đồng thuận không đi kèm tâm lý “nới tay” cho sai phạm, mà gắn với yêu cầu giám sát dự án APEC chặt chẽ, kiểm soát đất đai, tài sản công, môi trường và chất lượng công trình. Chọn giải pháp cơ chế đặc thù, Quốc hội đồng thời chọn cách tăng áp lực trách nhiệm, thay vì cho phép “làm nhanh là được”.
Vì sao phải đặc thù lúc này: áp lực thời gian và dự án chồng chất thủ tục
Bối cảnh buộc Quốc hội phải tính tới cơ chế đặc thù APEC 2027 là sự chậm trễ thủ tục trong khi thời gian chuẩn bị hội nghị không còn nhiều. Nhiều dự án hạ tầng phục vụ hội nghị đã triển khai trước khi hoàn tất đầy đủ thủ tục đầu tư, đất đai, khoáng sản, xây dựng, khiến nguy cơ ách tắc tiến độ luôn hiện hữu. Cơ chế thông thường không đủ linh hoạt để vừa xử lý các bước pháp lý, vừa bảo đảm không bị vỡ kế hoạch tổ chức một sự kiện đối ngoại cấp cao. Trong các cuộc thảo luận tại Đoàn TP. Hồ Chí Minh, đại biểu nhấn mạnh cần tháo gỡ khẩn trương, quyết liệt các khó khăn, vướng mắc để kịp hoàn thành công trình phục vụ hội nghị. Ở đây, cơ chế đặc thù không phải “quyền ưu tiên” dành cho một địa phương hay nhà đầu tư, mà là phản ứng chính trị – pháp lý trước sức ép thời gian và sự lúng túng thủ tục nếu chỉ bám vào khung pháp luật hiện hành.
Nguyên tắc thiết kế cơ chế: đặc thù nhưng không miễn trừ trách nhiệm
Điểm nhất quán trong các ý kiến là yêu cầu cơ chế đặc thù phải đi liền với trách nhiệm đặc biệt. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh từng chính sách đề xuất phải có cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn rõ ràng, vừa tháo gỡ khó khăn, vừa giữ vững kỷ cương, nghiêm minh của pháp luật, không hợp pháp hóa các sai phạm có tính vụ lợi và không loại trừ trách nhiệm của tập thể, cá nhân nếu có sai phạm. Đây là ranh giới chính trị quan trọng: đặc thù chỉ được phép rút ngắn, tối ưu quy trình, chứ không được “xoá tội” những vi phạm đã xảy ra. Cơ chế đặc thù APEC 2027 vì thế phải được thiết kế như một đường ray thứ hai cho các dự án, song đường ray này vẫn đặt trong hệ thống tín hiệu pháp luật, kiểm toán, thanh tra và giám sát chặt chẽ. Nới lỏng trình tự mà không siết chặt trách nhiệm sẽ biến đặc thù thành lá chắn hợp thức hóa sai phạm – điều Quốc hội muốn tránh bằng mọi giá.
Minh bạch tiêu chí, siết đất đai, khoáng sản, môi trường để phòng ngừa tiêu cực hạ tầng
Để phòng ngừa tiêu cực hạ tầng, các đại biểu yêu cầu công khai danh mục hoặc tiêu chí xác định dự án, công trình thuộc phạm vi áp dụng, bảo đảm chỉ áp dụng với các dự án phục vụ việc tổ chức Hội nghị Cấp cao APEC 2027 và đã được cấp có thẩm quyền chấp thuận chủ trương. Một điểm nhấn là đề nghị thiết lập cơ chế kiểm soát chặt chẽ giá đất: phải xác định rõ thời điểm, nguyên tắc xác định giá đất cụ thể nhằm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và doanh nghiệp, đồng thời có kiểm toán độc lập tại thời điểm phù hợp và quy định chặt chẽ việc giao đất không qua đấu giá, đấu thầu. Với khoáng sản, cần quy định cơ quan có thẩm quyền xác định khối lượng đã khai thác, kết luận vi phạm và thời điểm xử lý để tránh thất thoát nghĩa vụ tài chính. Về môi trường, các đề xuất yêu cầu công khai vị trí, ranh giới, sức chứa khu vực đổ thải, quan trắc bụi, nước thải, nguy cơ sạt lở và buộc chủ đầu tư bảo đảm kinh phí phục hồi. Hiện hướng này cho thấy Quốc hội không chấp nhận bất kỳ khoảng mờ nào có thể bị lợi dụng.
Bước tiếp theo: hoàn thiện dự thảo, bảo vệ chất lượng đầu tư và niềm tin công chúng
Quốc hội không dừng ở việc đồng ý chủ trương cơ chế đặc thù APEC 2027, mà yêu cầu Ban soạn thảo tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo theo hướng chặt chẽ, minh bạch, khả thi, vừa tạo điều kiện đẩy nhanh tiến độ các dự án, vừa bảo đảm an toàn pháp lý và hiệu quả quản lý nhà nước. Cơ quan chủ trì được yêu cầu phối hợp với các cơ quan liên quan, nghiên cứu, tiếp thu đầy đủ ý kiến của đại biểu và báo cáo thẩm tra của các ủy ban để hoàn thiện dự thảo, báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến trước khi trình thông qua vào cuối kỳ họp. Về chất lượng công trình, nhiều ý kiến đề nghị bắt buộc có thẩm tra, kiểm định độc lập đối với các kết cấu chính, công trình yêu cầu cao về an toàn hoặc áp dụng công nghệ mới, trước khi nghiệm thu. Lựa chọn này cho thấy quan điểm rõ ràng: cơ chế đặc thù APEC 2027 là cách tháo gỡ vướng mắc dự án, nhưng đồng thời là phép thử về năng lực giám sát dự án APEC và bảo vệ niềm tin công chúng vào kỷ luật đầu tư công.
