Sầu riêng và rau quả xuất khẩu: cú hích tăng trưởng mới của vùng nông nghiệp
Sầu riêng và rau quả xuất khẩu Việt Nam là nhóm nông sản đang tăng trưởng nóng, vừa mang lại giá trị kinh tế lớn cho quốc gia, vừa trực tiếp định hình lại cấu trúc sản xuất nông nghiệp ở các vùng trồng, đặc biệt tại Tây Nguyên và các địa bàn chuyên canh trái cây, khi chuỗi cung ứng, vùng trồng và nhà đóng gói được kết nối chặt với nhu cầu ngày càng cao từ các thị trường châu Á và châu Âu. Điểm đáng nói là cú bứt tốc của xuất khẩu sầu riêng không còn là hiện tượng nhất thời, mà đang kéo cả ngành rau quả bước vào giai đoạn mới: mỗi tháng liên tiếp đạt kim ngạch khoảng 1 tỷ USD theo số liệu cơ quan chức năng, giúp tổng xuất khẩu rau quả sau tám tháng đầu năm lên gần 5,87 tỷ USD với tốc độ tăng trưởng hơn 20%. Điều này không chỉ là tin vui của ngành thống kê, mà là thay đổi rất thật đối với người trồng, doanh nghiệp sơ chế và các địa phương nông nghiệp vốn trước đây phụ thuộc nhiều vào thị trường nội địa. Nông thôn Tây Nguyên những ngày lễ vẫn đỏ rực không khí "ngày hội thu hoạch sầu riêng"; giá thu mua sầu riêng Dona loại A dao động quanh mức trung bình, nhưng sản lượng tăng mạnh khiến người trồng vẫn phấn khởi vì tổng thu nhập được cải thiện.
Sầu riêng bứt tốc: tăng trưởng nóng nhưng đang tái định hình thị trường
Không thể phân tích rau quả xuất khẩu kỷ lục mà bỏ qua sầu riêng. Nguồn cung năm nay tăng mạnh, sản lượng cả năm được ước tính vượt 2 triệu tấn, kéo giá bán trên thị trường trong nước xuống mức không cao như các mùa trước nhưng tổng kim ngạch xuất khẩu vẫn tăng rõ rệt. Đây là mô hình điển hình cho thấy: khi sản lượng đủ lớn, giá có thể giảm nhưng lợi ích tổng thể cho ngành vẫn tăng nếu chuỗi xuất khẩu vận hành tốt. Một phát biểu đáng chú ý là nhận định của một lãnh đạo hiệp hội rằng tăng trưởng sầu riêng hiện tại là "giai đoạn tăng trưởng nóng" cả về diện tích và sản lượng, trước khi bước sang giai đoạn sàng lọc chất lượng, tái cấu trúc thị trường và cạnh tranh bằng chuỗi giá trị. Điều này hàm ý: xuất khẩu sầu riêng Việt Nam cần nhanh chóng chuyển từ cuộc đua số lượng sang cuộc chơi chất lượng và tiêu chuẩn, nếu muốn duy trì mục tiêu ổn định kim ngạch quanh mốc nhiều tỷ USD mỗi năm. Đồng thời, việc hàng trăm vùng trồng và cơ sở đóng gói được phía đối tác lớn phê duyệt đã tạo nền tảng cho quá trình chuyên nghiệp hóa sản xuất.
Rau quả xuất khẩu kỷ lục: đa dạng hóa sản phẩm và thị trường để giảm rủi ro
Điều đáng mừng là câu chuyện rau quả xuất khẩu kỷ lục không chỉ xoay quanh một trái sầu riêng. Dừa, chanh leo, mít, thanh long, xoài, chuối và nhiều loại khác đang âm thầm bổ sung dư địa tăng trưởng, khiến bức tranh xuất khẩu rau quả có chiều sâu hơn và ít rủi ro hơn nếu một mặt hàng hoặc một thị trường gặp biến động. Đây là bước chuyển rất cần thiết, bởi các thị trường nhập khẩu lớn ngày càng siết chặt yêu cầu về chất lượng, kiểm dịch và truy xuất nguồn gốc. Một tín hiệu chiến lược là tỷ trọng các sản phẩm chế biến như rau quả sấy, cấp đông, nước ép được duy trì ở mức đáng kể. Những dòng sản phẩm này giúp kéo dài thời gian bảo quản, nâng giá trị gia tăng, đồng thời giảm áp lực tiêu thụ nông sản tươi trong giai đoạn nguồn cung tăng mạnh. Về phía người trồng và doanh nghiệp, điều đó có nghĩa là biên lợi nhuận ổn định hơn, ít bị lệ thuộc vào một mùa thu hoạch hay một cơn "sốt" giá ngắn hạn. Khi các chuỗi chế biến lan rộng, nông dân có thêm lựa chọn đầu ra thay vì chỉ trông chờ thương lái thu mua trái tươi.
Cạnh tranh khu vực và cơ hội tái cấu trúc kinh tế địa phương
Trong bức tranh cung cầu toàn cầu, châu Âu đang đối mặt thời tiết bất lợi khiến nhiều loại trái cây như cam quýt, táo, nho, trái cây có hạt giảm sản lượng, buộc nhà cung cấp phải đẩy mạnh tìm nguồn bù đắp từ Nam Mỹ và châu Á. Trong nhóm nguồn cung châu Á gồm Trung Quốc, Việt Nam, Thái Lan, Philippines và Ấn Độ, Việt Nam là bên có tốc độ tăng trưởng nhập khẩu vào EU nhanh nhất, tới 26%, và đã lọt vào nhóm nhà cung cấp đáng tin cậy nhờ năng lực tuân thủ quy định an toàn thực phẩm và kiểm dịch thực vật. Việc số lượng cảnh báo về dư lượng hóa chất đối với nông sản giảm hẳn tại cổng thông tin của EU không chỉ là câu chuyện kỹ thuật. Nó là lợi thế cạnh tranh khu vực: khi người mua châu Âu dần xem Việt Nam như một nguồn cung chuối, xoài, chanh leo, bơ, sầu riêng và sản phẩm chế biến sấy dẻo, cấp đông có chất lượng ổn định, các địa phương trồng rau quả nhiệt đới sẽ ngày càng gắn kết với thị trường toàn cầu. Nếu được quy hoạch tốt, vùng sầu riêng Tây Nguyên hay vùng dừa, chanh leo miền Trung – Tây Nam Bộ có thể trở thành "cực tăng trưởng" mới cho kinh tế địa phương, thay thế phần nào các mô hình nông nghiệp manh mún trước đây.
Tác động tới người dân và điều kiện để cán mốc 10 tỷ USD rau quả
Đối với người dân, sự bùng nổ xuất khẩu sầu riêng và rau quả có tác động trực tiếp rất rõ: nguồn cung tăng khiến giá sầu riêng năm nay không cao như trước, nhưng nhờ xuất khẩu thuận lợi, tổng doanh thu của vườn vẫn tăng, giúp người trồng có thêm động lực tái đầu tư vào mô hình chuyên canh. Một ví dụ điển hình là trường hợp vườn sầu riêng 2 ha ở Buôn Hồ, chỉ sau một năm đã tăng sản lượng lên tới 50–60% trên cùng diện tích. Khi năng suất tăng, thu nhập của nông hộ cũng có cơ hội cải thiện nếu đầu ra ổn định. Tuy nhiên, mục tiêu hướng tới mốc khoảng 10 tỷ USD rau quả xuất khẩu chỉ bền vững khi nền tảng chất lượng được củng cố: từ quản lý vùng trồng, kiểm soát thuốc bảo vệ thực vật đến xây dựng thương hiệu rau quả Việt Nam ở những thị trường khó tính như châu Âu. Với đà tăng trưởng hai tháng liên tiếp vượt ngưỡng 1 tỷ USD và tổng tám tháng đã đạt mức cao, có thể nói ngành rau quả đang đứng trước cơ hội lịch sử, nhưng nếu không bước sớm vào giai đoạn "sàng lọc" như nhiều chuyên gia cảnh báo, lợi thế hiện tại có thể bị bào mòn khi cạnh tranh trong khu vực ngày càng gay gắt.
