Thông điệp trung tâm: Kim ngạch không đủ, phải nâng giá trị
Chiến lược xuất khẩu nông sản chất lượng của Việt Nam là định hướng phát triển nông, lâm, thủy sản dựa trên nâng cao giá trị gia tăng, tiêu chuẩn thị trường và thương hiệu, thay vì chỉ mở rộng sản lượng, nhằm bảo đảm thu nhập tốt hơn cho người sản xuất, khả năng cạnh tranh dài hạn và phù hợp với các yêu cầu ngày càng khắt khe về truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm và phát triển bền vững. Sáng 25/9, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc làm việc với các hiệp hội và doanh nghiệp tiêu biểu của ngành nông, lâm, thủy sản để bàn cách hiện thực hóa định hướng này. Thay vì coi kim ngạch là thước đo duy nhất, ông nhấn mạnh phải nhìn vào giá trị gia tăng và phần lợi ích thực sự quay trở lại với nông dân và doanh nghiệp trong nước.
Vì sao phải chuyển từ sản lượng sang chất lượng ngay lúc này?
Các con số về xuất khẩu hiện tại vừa là tín hiệu tích cực, vừa là lời cảnh báo về chất lượng tăng trưởng. 9 tháng đầu năm, kim ngạch nông, lâm, thủy sản ước đạt 56,3 tỷ USD, tăng 7,8%, chiếm khoảng 75,9% mục tiêu kế hoạch 74,2 tỷ USD, với xuất siêu 16,9 tỷ USD. Đây là thành tích không nhỏ, nhưng phía sau là sự mất cân đối: nhiều mặt hàng tăng khối lượng song giá trị lại đi xuống. Cà phê tăng 15,4% về sản lượng nhưng kim ngạch giảm 7,3% do giá xuất khẩu bình quân giảm tới khoảng 20%; gạo, cao su, sắn cũng giảm giá trị. Cùng lúc, thị trường nhập khẩu đòi hỏi ngày càng nghiêm ngặt về truy xuất nguồn gốc, phát thải carbon, chống phá rừng và trách nhiệm xã hội. Nếu vẫn chạy theo số lượng, Việt Nam sẽ phải bán rẻ và chịu rủi ro bị loại khỏi những thị trường khó tính.
Những điểm nghẽn: vốn tín dụng mùa vụ và vùng nguyên liệu chuẩn
Chuyển sang nâng giá trị nông sản không thể thành công nếu cứ sản xuất manh mún, thiếu vùng nguyên liệu chuẩn và khó tiếp cận vốn theo chu kỳ vụ mùa. Ngay tại cuộc làm việc, các hiệp hội và doanh nghiệp thừa nhận sản xuất nông nghiệp vẫn nhỏ lẻ, không tạo được nguồn hàng đủ lớn và ổn định, khiến nhiều sản phẩm chất lượng tốt nhưng sản lượng không đáp ứng nhu cầu thị trường. Họ kiến nghị mạnh về tín dụng và hoàn thuế VAT, vì các quy định hiện tại chưa phù hợp với đặc thù chu kỳ dài của nuôi trồng nông, lâm, thủy sản. Việc hình thành vùng nguyên liệu chuẩn, có dữ liệu vùng trồng, vùng nuôi và truy xuất nguồn gốc thống nhất được xem là điều kiện tiên quyết để xây dựng chiến lược xuất khẩu bền vững và tránh cảnh bị động trước thay đổi chính sách của các nước nhập khẩu.
Thủy sản và bài toán “mở được, vào được, giữ được thị trường”
Thủy sản Việt Nam đang là một trong những trụ cột của chiến lược xuất khẩu bền vững, nhưng cũng bộc lộ nhiều rủi ro nếu không sớm tái cơ cấu theo hướng chất lượng. Kim ngạch xuất khẩu thủy sản 9 tháng đạt khoảng 9,17 tỷ USD, tăng 12,3% và được dự báo có thể vượt kế hoạch năm. Tuy nhiên, nuôi trồng thủy sản cần chu kỳ đầu tư dài, quỹ đất, mặt nước và hạ tầng ổn định, trong khi quỹ đất nuôi còn phân tán, thời hạn giao và cho thuê chưa tương thích với nhu cầu công nghệ cao. Đại diện VASEP cùng doanh nghiệp kiến nghị sửa quy định thời gian thuê đất cho nuôi trồng thủy sản lên 40–50 năm, đồng thời tháo gỡ các vướng mắc về tín dụng, hoàn thuế VAT, truy xuất nguồn gốc và thủ tục kiểm tra chuyên ngành để doanh nghiệp có thể “mở được, vào được và giữ được thị trường” thay vì chỉ tận dụng cơ hội ngắn hạn.
Từ sản xuất rồi mới đi bán sang thiết kế sản phẩm theo thị trường
Điểm đáng chú ý nhất trong chỉ đạo của Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc là yêu cầu đảo ngược tư duy: không còn sản xuất xong rồi mới đi tìm nơi tiêu thụ, mà phải nghiên cứu kỹ thị trường ngay từ khâu tổ chức sản xuất. Ông nhấn mạnh ngành nông nghiệp cần chuyển mạnh từ tăng trưởng dựa trên sản lượng sang chất lượng, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và đổi mới sáng tạo, gắn với một nền nông nghiệp hiện đại, sinh thái và giá trị gia tăng cao. Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp phải đầu tư nhiều hơn vào kiểm soát giống, đầu vào, vùng nguyên liệu, công nghệ chế biến và hệ thống phân phối quốc tế. Nếu làm tốt, Việt Nam có thể giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước, nâng giá trị nông sản thay vì bán thô, đồng thời giúp nông dân tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu với vị thế chủ động chứ không phải người chịu thiệt sau cùng.
