Từ kiểm soát đồng đều sang ưu tiên nguy cơ
Quản lý an toàn thực phẩm theo rủi ro là cách phân loại mối nguy và điều chỉnh mức độ kiểm soát theo bằng chứng, thay vì áp dụng cùng một phương thức cho mọi loại thực phẩm và cơ sở. Đây là hướng chuyển đổi trọng tâm trong dự thảo sửa đổi luật an toàn thực phẩm: dành sự chú ý nhiều hơn cho nơi có nguy cơ cao, đồng thời giảm kiểm soát dàn trải.
Sáng 24/10, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan, thay mặt Thủ tướng Chính phủ, trình bày tờ trình tóm tắt về dự án tại Quốc hội. Dự án được trình để Quốc hội khóa XVI xem xét, cho ý kiến lần đầu trong kỳ họp diễn ra từ ngày 17/10 đến 20/11/2026. Thời điểm này có lý do rõ ràng: sau 16 năm thực thi, luật năm 2010 đã bộc lộ những hạn chế trước yêu cầu mới, trong khi nguy cơ có thể xuất hiện ở bất kỳ mắt xích nào của chuỗi cung ứng.
Với người mua hàng, lợi ích kỳ vọng không phải là lời hứa rằng thực phẩm sẽ không còn sự cố, mà là cơ quan quản lý có căn cứ để ưu tiên giám sát đúng nhóm hàng và truy tìm nguồn rủi ro nhanh hơn. Tuy nhiên, phân loại chỉ hữu ích nếu dữ liệu đủ tin cậy và tiêu chí được áp dụng nhất quán.
Phân tích nguy cơ để phòng ngừa trước khi có sự cố
Điểm đáng chú ý của dự thảo là lấy phân tích nguy cơ làm nền cho quyết định quản lý, thay vì chờ sản phẩm gây hại rồi mới phản ứng. Theo hướng dẫn của Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế, phân tích gồm đánh giá nguy cơ, quản lý nguy cơ và truyền thông nguy cơ.
Đánh giá nguy cơ xác định mối nguy và yếu tố không bảo đảm an toàn tại từng khâu, dựa trên bằng chứng khoa học và dữ liệu. Kết quả có thể giúp cơ quan chức năng điều chỉnh quy định kỹ thuật, kiểm tra thực phẩm nhập khẩu, truy xuất nguồn gốc và lựa chọn đối tượng hậu kiểm. Nói cách khác, đây không chỉ là một thủ tục chuyên môn: chất lượng phân tích sẽ quyết định việc nguồn lực kiểm tra được dồn vào đâu.
Dự thảo hướng tới kiểm soát các nguy cơ như tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y và tác nhân gây ô nhiễm từ sản xuất ban đầu đến chế biến, kinh doanh. Nếu hệ thống dữ liệu và đánh giá hoạt động tốt, phát hiện sớm có thể ngăn thực phẩm không an toàn đi xa hơn trong chuỗi. Nếu dữ liệu thiếu hoặc chậm cập nhật, quản lý theo rủi ro có thể bỏ sót chính những điểm cần ưu tiên.
Hậu kiểm và quản lý theo chuỗi: theo dõi từ đầu vào đến thị trường
Quản lý theo chuỗi có nghĩa là không xem an toàn của một sản phẩm chỉ tại thời điểm bán ra. Dự thảo mở rộng phạm vi kiểm soát từ trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, thu hái, đánh bắt và giết mổ, qua sơ chế, chế biến, bảo quản, phân phối, đến khi thực phẩm lưu thông trên thị trường. Cách tiếp cận này đặt trách nhiệm lên các chủ thể ở từng công đoạn, thay vì chỉ trông chờ vào khâu kiểm tra cuối.
Hậu kiểm thực phẩm là kiểm tra, giám sát sau khi sản phẩm được đưa ra lưu thông. Theo định hướng dự thảo, cơ quan quản lý và cơ sở kiểm nghiệm có thể tăng cường giám sát, chủ động lấy mẫu trên thị trường; quy định dự kiến cũng dành riêng nội dung về đối tượng, nguyên tắc, biện pháp, trách nhiệm đoàn kiểm tra và tần suất kiểm tra. Điều này có thể giúp phát hiện vấn đề trong lưu thông, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào năng lực lấy mẫu, kiểm nghiệm và xử lý vi phạm.
Khi xảy ra sự cố, khả năng truy xuất có thể giúp xác định nguồn cung, khoanh vùng sản phẩm liên quan và xử lý nhanh hơn. Dự thảo cũng hướng tới minh bạch dữ liệu để người dân tiếp cận thông tin về vi phạm hoặc sự cố theo quy định. Đây là thay đổi thiết thực với người tiêu dùng, miễn là thông tin được công bố kịp thời, dễ hiểu và có thể kiểm chứng.
Dự thảo chưa phải quy định đang có hiệu lực
Điều người tiêu dùng cần phân biệt là các nội dung trên vẫn thuộc dự án luật đang được Quốc hội xem xét, cho ý kiến lần đầu tại kỳ họp từ ngày 17/10 đến 20/11/2026; đây chưa phải những quy định đã có hiệu lực. Vì vậy, không nên hiểu rằng cơ chế hậu kiểm, phân loại nguy cơ hay yêu cầu dữ liệu mới đã tự động thay đổi nghĩa vụ hiện hành.
Nguồn thông tin về dự thảo nêu thời hạn chuyển tiếp tối đa 36 tháng kể từ ngày luật có hiệu lực để cơ sở hoàn thiện hồ sơ, cập nhật dữ liệu phục vụ hậu kiểm và lưu trữ hồ sơ cung cấp khi được yêu cầu. Mốc này chỉ áp dụng nếu dự thảo được thông qua với nội dung tương ứng và luật có hiệu lực; nó không phải thời hạn đang chạy.
Hướng đi này đáng ủng hộ vì kiểm soát theo nguy cơ và xuyên suốt chuỗi có tiềm năng phòng ngừa tốt hơn kiểm tra dàn đều. Nhưng người tiêu dùng chỉ được bảo vệ thực chất khi phân tích dựa trên dữ liệu đáng tin, trách nhiệm từng khâu được phân định rõ, hậu kiểm đủ năng lực và kết quả xử lý được công khai. Hiện tại, đó là mục tiêu của dự thảo, không phải bảo đảm đã thành luật.
