Cuộc đua nâng cấp thành phố: không chỉ là chuyện danh xưng
Cuộc đua trở thành thành phố trực thuộc Trung ương của Ninh Bình và Khánh Hòa là quá trình nâng cấp toàn diện về phát triển đô thị 2030, quy hoạch hạ tầng, tăng trưởng kinh tế và tổ chức không gian đô thị, với mục tiêu đạt chuẩn đô thị loại I và xây dựng mô hình quản trị cấp trung ương gắn với lợi thế địa phương. Trong bối cảnh danh sách thành phố trực thuộc Trung ương hiện có 7 cái tên, cùng chủ trương nâng cấp Quảng Ninh và Bắc Ninh, hai tỉnh Ninh Bình Khánh Hòa nổi lên như những ứng viên tiếp theo được kỳ vọng sẽ thay đổi bản đồ đô thị quốc gia. Vấn đề không nằm ở việc “được lên hạng” hành chính, mà là ai thật sự đủ nội lực hạ tầng và kinh tế để vận hành một đô thị tầm trung ương.
Điểm khởi phát rõ ràng cho cuộc đua này là phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 9, do Thủ tướng Lê Minh Hưng chủ trì, diễn ra sáng 3/10 với sự tham gia trực tuyến của các bộ, ngành và địa phương. Tại đây, lãnh đạo Ninh Bình và Khánh Hòa đều cam kết tăng trưởng hai con số và giải ngân 100% vốn đầu tư công – những chỉ dấu cho thấy họ ý thức rằng nâng cấp thành phố không thể dựa trên danh lam thắng cảnh hay du lịch đơn thuần, mà phải là nền tài chính công và đầu tư hạ tầng đủ vững. Từ thời điểm này, câu hỏi không còn là “có được lên thành phố trực thuộc Trung ương hay không”, mà là “ai sẽ về đích đúng hẹn trước mốc 2030”.
Ninh Bình: bài toán đô thị di sản và điểm nghẽn giải ngân
Ninh Bình chọn cho mình một bản sắc khác biệt: đô thị di sản thiên niên kỷ, gắn với Cố đô Hoa Lư và quần thể Tràng An, thay vì chạy theo hình mẫu thành phố công nghiệp đơn thuần. Về số liệu, địa phương đang có lợi thế rõ rệt: GRDP 9 tháng tăng 11,51%, đứng thứ 5 cả nước; công nghiệp chế biến tăng 25,4%; dịch vụ, du lịch tăng 9,95%; thu ngân sách hơn 47.000 tỷ đồng, xuất siêu trên 2,7 tỷ USD và đón khoảng 21 triệu lượt khách, trong đó 2,4 triệu khách quốc tế. Đây là con số biết nói, cho thấy Ninh Bình đủ “đô” kinh tế để nghĩ tới nâng cấp thành phố.
Tuy nhiên, quyết tâm chính trị không tự động trở thành năng lực thực thi. Mục tiêu thành phố trực thuộc Trung ương của Ninh Bình được đặt ra từ giữa năm 2026, từng tham vọng về đích cuối 2027 trước khi điều chỉnh về mốc 2030 phù hợp hơn với lộ trình chung. Ngày 28/9, UBND tỉnh ra công văn yêu cầu đẩy nhanh Quy hoạch chung đô thị đến năm 2050, tầm nhìn 2075, đồng thời khẩn trương hoàn thành đề án đạt tiêu chí đô thị loại I. Song song quy hoạch đô thị, tỉnh đề xuất cao tốc Ninh Bình – Sơn La, cảng hàng không quốc tế Ninh Bình và Khu kinh tế Kim Sơn để hoàn thiện quy hoạch hạ tầng chiến lược. Điểm nghẽn lớn nhất lại nằm ở giải ngân đầu tư công mới đạt 37,3% kế hoạch sau 9 tháng, thấp hơn mặt bằng chung. Trong một cuộc đua thời gian tới 2030, chậm giải ngân đồng nghĩa với tự kéo lùi cơ hội.
Khánh Hòa: đô thị biển và động lực Vân Phong
Nếu Ninh Bình đặt cược vào đô thị di sản, Khánh Hòa đang xây dựng hình ảnh một thành phố trực thuộc Trung ương mang trục kinh tế biển, công nghệ và logistics quanh vịnh Vân Phong. Tăng trưởng GRDP 9 tháng đạt 11,21%; thu ngân sách 36.900 tỷ đồng, tương đương 98% dự toán; giải ngân đầu tư công khoảng 11.000 tỷ, hơn 70% kế hoạch. Quan trọng hơn, tỉnh đã xử lý 106/257 dự án tồn đọng kéo dài và đặt mục tiêu vừa tăng trưởng 10,2%, vừa giải ngân đủ vốn, vừa xử lý toàn bộ 257 dự án ngay trong năm. Đây là cách tiếp cận mang tính "dọn đường" rất khác: giải tỏa các nút thắt dự án cũ để tạo không gian cho làn sóng đầu tư mới.
Về đô thị, Khánh Hòa không chỉ dựa vào Nha Trang mà còn tác động đồng thời lên các vành đai xung quanh. Bảy xã trọng điểm gồm Tân Định, Diên Khánh, Diên Lạc, Diên Điền, Cam Lâm, Vạn Ninh và Ninh Phước được xác định là mũi giáp công để hoàn thiện bộ khung đô thị theo chuẩn mới, với yêu cầu hoàn tất hồ sơ chuyển đổi thành phường hoặc đô thị loại III trong năm. Về tiêu chí đô thị, tỉnh vẫn còn 3/7 tiêu chuẩn cần hoàn thiện để đạt đô thị loại I. Nói cách khác, Khánh Hòa đang ở thế “nước rút” về chuẩn mực đô thị, đồng thời tạo nền tảng kinh tế mới dựa trên Vân Phong – nơi được kỳ vọng trở thành một cực tăng trưởng về cảng biển, công nghệ và kinh tế biển.
Hạ tầng, quy hoạch và kinh tế: thước đo thực chất trong cuộc đua 2030
Điểm chung đáng chú ý là cả Ninh Bình và Khánh Hòa đều xem năm 2030 như một “deadline” chiến lược cho mục tiêu thành phố trực thuộc Trung ương và đều tăng tốc các nhiệm vụ quy hoạch, phát triển đô thị và hạ tầng để kịp mốc này. Hiện nay, ngoài 7 thành phố trực thuộc Trung ương đã có, Quảng Ninh và Bắc Ninh đã nhận chủ trương xây dựng đề án, khiến hai ứng viên mới khó có thể chậm chân nếu không muốn bị tụt lại trên bản đồ nâng cấp thành phố. Trọng tâm của Ninh Bình là hoàn thiện quy hoạch đô thị, đề án đô thị loại I và chuẩn bị đề án thành phố gắn với bản sắc di sản; trong khi Khánh Hòa xử lý dự án tồn đọng, thúc đẩy động lực kinh tế mới xung quanh Vân Phong và hoàn thiện bộ tiêu chí đô thị còn thiếu.
Nhìn dưới góc độ hạ tầng, Ninh Bình đang nặng về các đề xuất kết nối chiến lược – cao tốc hướng Tây Bắc, cảng hàng không quốc tế, cảng biển nước sâu, đường sắt tốc độ cao. Khánh Hòa thì chọn cách phát triển lớp hạ tầng gắn trực tiếp với các không gian kinh tế biển, đô thị ven vịnh và các khu vực đang chuyển đổi đơn vị hành chính. Sự khác biệt này đặt ra câu hỏi: liệu mô hình nào sẽ phù hợp hơn với yêu cầu vận hành một thành phố trực thuộc Trung ương – một bên tập trung vào xây dựng mạng lưới hạ tầng kết nối dài hạn, một bên ưu tiên xử lý các điểm nghẽn đô thị hiện hữu để tạo sức bật ngắn hạn. Câu trả lời sẽ nằm ở việc ai cân bằng tốt hơn ba yếu tố: quy hoạch hạ tầng chiến lược, tốc độ giải ngân và chất lượng tăng trưởng thực tế.
Ai sẽ về đích trước, và đâu là tiêu chí quan trọng nhất?
Nếu chỉ nhìn vào tốc độ giải ngân, Khánh Hòa đang đi nhanh hơn với tỷ lệ hơn 70% kế hoạch, so với 37,3% của Ninh Bình. Nếu nhìn vào biên độ tăng trưởng và kết quả xuất siêu, Ninh Bình lại cho thấy sức mạnh sản xuất và du lịch ấn tượng. Nhưng trong cuộc đua thành phố trực thuộc Trung ương, tiêu chí quan trọng nhất không phải là thành tích điểm số từng năm, mà là khả năng duy trì tăng trưởng hai con số trong cả giai đoạn, đồng thời hoàn thiện được khung thể chế và không gian đô thị phù hợp với một trung tâm cấp vùng. Cả hai tỉnh đều đã công khai mục tiêu tăng trưởng hai con số tới 2030, nhưng mục tiêu ấy chỉ có ý nghĩa khi hạ tầng và quy hoạch không bị kéo lùi bởi những điểm nghẽn cũ.
Từ góc nhìn người theo dõi quá trình nâng cấp thành phố, có thể nói: danh hiệu thành phố trực thuộc Trung ương nên là kết quả tự nhiên của một quá trình nâng cấp thực chất, không phải là phần thưởng cho những bản quy hoạch đẹp trên giấy. Ninh Bình và Khánh Hòa đã bắt đầu bước chạy nước rút: một bên lấy di sản và kết nối đa hướng làm trục, một bên đặt cược vào kinh tế biển và xử lý dứt điểm tồn đọng. Ai về đích trước sẽ phụ thuộc vào việc ai chuyển được cam kết trên diễn đàn Chính phủ thành các dự án hạ tầng hoạt động ngoài thực tế, chứ không phải ai nói hay hơn trong các đề án nâng cấp thành phố.
