Điện hạt nhân Việt Nam: Lựa chọn chiến lược cho an ninh năng lượng và Net Zero
Điện hạt nhân Việt Nam là chiến lược phát triển các nhà máy điện hạt nhân, với trọng tâm tại Ninh Thuận, nhằm bảo đảm an ninh năng lượng dài hạn, hỗ trợ tăng trưởng xanh và thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng 0 trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chuyển đổi sang hệ thống năng lượng sạch. Quan điểm này không còn là thảo luận mang tính thử nghiệm mà đã được định vị rõ trong các nghị quyết cấp cao của Đảng và Quốc hội, coi điện hạt nhân là một cấu phần quan trọng trong cơ cấu nguồn điện tương lai, song song với năng lượng tái tạo. Đặt trong khung cam kết Net Zero vào năm 2050, câu hỏi không phải là có phát triển điện hạt nhân hay không, mà là Việt Nam sẽ chuẩn bị như thế nào để biến chủ trương thành năng lực thực sự, thay vì lệ thuộc công nghệ bên ngoài hoặc đối mặt rủi ro an toàn. Điều đó mở ra cả cơ hội lớn và sức ép cải cách, từ thể chế, nhân lực đến cách bảo vệ người dân vùng dự án.
Ninh Thuận trong Quy hoạch điện VIII: Biểu tượng mới của an ninh năng lượng
Không phải ngẫu nhiên Ninh Thuận được đặt ở vị trí trung tâm trong chương trình điện hạt nhân Việt Nam. Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã đưa Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 tại Phước Dinh và Ninh Thuận 2 tại Vĩnh Hải vào kế hoạch vận hành giai đoạn 2030–2035, biến khu vực này thành điểm tựa công suất nền cho hệ thống điện quốc gia. Theo định hướng an ninh năng lượng quốc gia đến 2030, tầm nhìn 2045, việc bảo đảm nguồn điện ổn định, chất lượng cao, giảm phát thải được xem là nền tảng phát triển đất nước. Nếu hai dự án này thành công, Ninh Thuận không chỉ cung cấp điện mà còn có thể trở thành cực tăng trưởng mới về công nghiệp công nghệ cao, dịch vụ kỹ thuật, logistics và đào tạo nhân lực. Tuy nhiên, địa phương sẽ phải xử lý bài toán xã hội phức tạp: giải phóng mặt bằng, tái định cư và thuyết phục cộng đồng chấp nhận một công nghệ vốn gây nhiều tranh luận trên thế giới. Cách Ninh Thuận giải bài toán niềm tin sẽ là phép thử cho cả chương trình điện hạt nhân quốc gia.
Hợp tác quốc tế: Bước đi bắt buộc để xây dựng năng lực hạt nhân
Việt Nam đang chủ động đưa điện hạt nhân ra khỏi “vùng kín” nội bộ, bước vào sân chơi quốc tế để tìm kiếm nguồn lực, kinh nghiệm và công nghệ. Tại Đại hội đồng Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA), Việt Nam khẳng định phát triển năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình, phục vụ kinh tế – xã hội, bảo đảm an ninh năng lượng và phát triển bền vững, đồng thời đặt an toàn, an ninh và không phổ biến vũ khí hạt nhân lên hàng đầu. Một phát biểu đáng chú ý là Việt Nam đang triển khai Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2035, tầm nhìn đến 2050. Thay vì tự xây dựng từ con số 0, Việt Nam yêu cầu IAEA hỗ trợ phát triển cơ sở hạ tầng điện hạt nhân, hoàn thiện hệ thống pháp quy, nâng cao năng lực bảo đảm an toàn, an ninh hạt nhân và phát triển nguồn nhân lực. Song song, nước ta mở rộng trao đổi với nhiều đối tác từ Hàn Quốc đến Pháp và các cơ quan chuyên môn khác, hướng tới tiếp cận nguồn lực quốc tế để nâng cao năng lực nghiên cứu, quản lý và đào tạo phục vụ điện hạt nhân. Điểm đáng bàn là: hợp tác quốc tế mang lại cơ hội rút ngắn khoảng cách, nhưng cũng đòi hỏi Việt Nam phải đủ năng lực thể chế để tiếp nhận có chọn lọc, tránh phụ thuộc và bảo vệ lợi ích quốc gia lâu dài.
Thể chế, an toàn và quyền lợi người dân: Điều kiện tiên quyết, không phải phần phụ
Nếu coi điện hạt nhân chỉ là bài toán công suất và công nghệ, Việt Nam sẽ mắc sai lầm ngay từ thiết kế. Các thảo luận chuyên môn gần đây nhấn mạnh phát triển điện hạt nhân phải đi đôi với hoàn thiện thể chế, bảo đảm an toàn, chuẩn bị nguồn nhân lực và bảo vệ quyền lợi người dân vùng dự án. Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ đề nghị xây dựng, cập nhật và hoàn thiện hệ thống pháp luật, tiêu chuẩn, quy chuẩn cho toàn bộ vòng đời nhà máy, với thẩm quyền và trách nhiệm rõ ràng, phù hợp chuẩn mực quốc tế. Một nội dung tranh luận quan trọng tại hội thảo là chính sách đối với người dân: bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, xây dựng khu vực an toàn xung quanh dự án và bảo đảm nâng cao đời sống chứ không chỉ “ổn định” trên giấy. Các dự án điện hạt nhân được kỳ vọng kéo theo đầu tư hạ tầng, phát triển dịch vụ, công nghiệp hỗ trợ và tạo việc làm. Nhưng kỳ vọng chỉ có ý nghĩa khi người dân thấy rõ mình được hưởng lợi, được tham gia giám sát và được bảo đảm thông tin minh bạch về an toàn bức xạ. Nếu không, chương trình điện hạt nhân rất dễ vấp phải phản ứng xã hội, làm chậm tiến độ và làm tổn hại uy tín chính sách.
Nhân lực và chiến lược tăng trưởng xanh: Điện hạt nhân là mảnh ghép, không phải "cây đũa thần"
Điện hạt nhân chỉ có thể trở thành trụ cột tăng trưởng xanh nếu Việt Nam đầu tư bài bản vào con người và gắn nó trong một chiến lược năng lượng cân bằng. Các chuyên gia tại hội thảo khẳng định điện hạt nhân cung cấp nguồn điện công suất lớn, ổn định, phát thải carbon thấp, đóng vai trò là công suất nền và hỗ trợ các nguồn tái tạo biến đổi như điện gió, điện mặt trời. Tuy vậy, để biến tiềm năng thành hiện thực, Việt Nam cần xây dựng mạng lưới viện nghiên cứu, trường đại học, phòng thí nghiệm và đội ngũ chuyên gia đủ năng lực phân tích, kiểm chứng, tư vấn, cung cấp thông tin cho cộng đồng. Công tác đào tạo phải sớm, liên tục, gắn với thực hành, phát huy chuyên gia trong nước và mở rộng hợp tác quốc tế. Điện hạt nhân, khi đặt đúng chỗ trong chiến lược tăng trưởng xanh, có thể góp phần quan trọng vào mục tiêu phát thải ròng bằng 0. Nhưng coi nó như “cây đũa thần” có thể khiến Việt Nam bỏ quên nhu cầu cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng, phát triển mạnh năng lượng tái tạo và giảm phụ thuộc vào bất kỳ một nguồn nào. Lựa chọn khôn ngoan là biến điện hạt nhân thành một mảnh ghép trong bức tranh an ninh năng lượng đa dạng và bền vững.
