Thanh âm Việt Nam: Định nghĩa mới về di sản trong thời đại số
Chương trình “Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống” là một sáng kiến văn hóa cộng đồng do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phát động, kêu gọi mọi công dân ghi lại những âm thanh đời thường – từ tiếng ru con, tiếng gọi hàng rong đến điệu dân ca truyền thống – để lưu trữ trong một kho dữ liệu số, qua đó biến giai điệu cuộc sống hằng ngày thành một dạng di sản âm nhạc mới, có thể được bảo tồn, chia sẻ và sáng tạo lại trong tương lai.
Điểm đáng nói là chương trình không coi âm nhạc như “đặc quyền” của giới chuyên nghiệp, mà như quyền được kể chuyện bằng âm thanh của mỗi người dân. Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng nhấn mạnh đây không chỉ là một cuộc thi âm nhạc, mà là cách thể hiện tình yêu với cuộc sống, gia đình, quê hương, đất nước thông qua những thanh âm gần gũi. Khi buổi lễ phát động được kết nối trực tuyến tới 34 tỉnh, thành phố, thông điệp ấy càng rõ: di sản âm nhạc không còn nằm trên sân khấu lớn, mà bắt đầu từ hiên nhà, bờ ruộng, góc phố.
Từ tiếng rao, điệu xẩm đến ru ru: Khi đời thường trở thành chất liệu di sản
Nếu trước đây, khi nói đến di sản âm nhạc, người ta nghĩ ngay đến dân ca truyền thống, nhạc cụ cổ truyền hay những tác phẩm kinh điển, thì chương trình thanh âm Việt Nam đang cố tình “mở rộng biên giới” của khái niệm này. Ban tổ chức khuyến khích mỗi người dân ghi lại mọi âm thanh hiện diện quanh mình: tiếng sóng biển, tiếng rì rào rừng núi, tiếng reo vui trên công trường, tiếng nói cười chợ phiên, tiếng lao động trên đồng ruộng, hay những thanh âm gắn với đời sống gia đình.
Nhạc sĩ Nguyễn Quang Long đi xa hơn khi coi cả tiếng đàn bầu, điệu xẩm, tiếng leng keng phố cổ hay một câu nói quen thuộc cũng là những dấu hiệu nhận diện bản sắc dân tộc, khơi gợi tình yêu di sản. Theo ông, đó là ký ức và hồn cốt dân tộc, giúp mỗi người nhận ra mình là ai giữa thế giới đang thay đổi. Câu chuyện không còn là “thu âm cho vui”, mà là chủ động ghi lại những mảnh ghép bản sắc văn hóa trước khi chúng bị tiếng ồn hiện đại lấn át.
Ngân hàng giai điệu và Bản đồ âm nhạc: Tham vọng xây dựng ký ức số của một dân tộc
Đằng sau lời kêu gọi góp nhặt giai điệu cuộc sống là một tham vọng rất rõ ràng: xây dựng Ngân hàng giai điệu Việt Nam và Bản đồ âm nhạc Việt Nam từ chính những đóng góp của cộng đồng. Điểm đáng chú ý của chương trình là định hướng hình thành nguồn dữ liệu âm thanh gắn với đời sống và bản sắc văn hóa dân tộc, thay vì chỉ lưu trữ tác phẩm hoàn chỉnh. Nói cách khác, đây là nỗ lực tạo nên một “bản đồ âm thanh” nơi mỗi tiếng ru, câu hò, tiếng rao, điệu xẩm đều có tọa độ văn hóa của riêng mình.
Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng phân tích chương trình ra đời trong bối cảnh cụ thể hóa các nghị quyết về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển văn hóa. Ông cảnh báo có những giai điệu đang hiện hữu hôm nay nhưng có thể biến mất trong tương lai gần, nên việc chuyển đổi số tài nguyên âm thanh vừa là cách bảo tồn ký ức dân tộc, vừa tạo nguồn dữ liệu chuẩn mực để trí tuệ nhân tạo học tập, đưa thanh âm Việt Nam góp mặt trong tiến trình văn minh chung.
Từ người nghe thành người sáng tạo: Quyền đồng tác giả với bản sắc văn hóa
Điểm tiến bộ nhất của chương trình là cách nó “trao quyền” sáng tạo cho cộng đồng. Bất kỳ ai, ở bất cứ lứa tuổi, nghề nghiệp hay vùng miền nào, đều có thể trở thành chủ thể sáng tạo, góp phần lưu giữ và phát huy những giá trị văn hóa Việt Nam. NSND Xuân Bắc nhấn mạnh ranh giới sáng tạo đã được gỡ bỏ: một người nông dân có thể thu âm tiếng cuốc, xẻng va vào nhau; những âm thanh mộc mạc ấy, khi được kết nối và xử lý bằng góc nhìn nghệ thuật đương đại, có thể trở thành chất liệu vô giá cho các nhạc sĩ phối khí nên những bản nhạc đậm đà bản sắc.
Thực tế, người dùng Việt Nam khi làm video, chọn nhạc chuông hay tạo thiệp điện tử thường phải mua nhạc và hiệu ứng âm thanh từ các kho dữ liệu nước ngoài. Chương trình đặt mục tiêu tạo ra một kho dữ liệu âm thanh số do chính người Việt sáng tác và sở hữu, để khi cần một giai điệu cuộc sống mang bản sắc văn hóa Việt, chúng ta không phải đi tìm ở nơi khác. Theo kế hoạch, ban tổ chức dự kiến mời khoảng 15 thành viên hội đồng, gồm cả chuyên gia âm nhạc hàn lâm và những người am hiểu âm thanh đời sống, để bảo đảm kho dữ liệu vừa giàu tính nghệ thuật, vừa sát với đời sống.
Từ di sản âm nhạc đến kinh tế sáng tạo: Tương lai của những giai điệu đời thường
Âm nhạc hiện là 1 trong 10 ngành công nghiệp văn hóa trọng tâm được Nhà nước định hướng phát triển. Vì vậy, việc xây dựng ngân hàng số giai điệu Việt Nam không dừng ở lưu trữ, mà hướng tới phát triển kinh tế sáng tạo. Nguồn dữ liệu hình thành từ chương trình được kỳ vọng phục vụ nhu cầu khai thác của các tổ chức, cá nhân trong hoạt động sáng tạo âm nhạc, từ nhạc phim, quảng cáo, trò chơi đến các dự án nghệ thuật cộng đồng. Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng tin rằng những thanh âm do người dân đóng góp sẽ trở thành chất liệu để nhạc sĩ, nghệ sĩ phát triển sản phẩm mới, góp phần thúc đẩy công nghiệp âm nhạc.
Ở góc độ bản sắc văn hóa, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long nhắc rằng âm nhạc Việt được hình thành từ thế giới thẩm mỹ cộng đồng, gắn với lao động, tín ngưỡng, tinh thần và địa lý; mỗi vùng miền có sắc thái riêng nhưng vẫn mang căn cước chung. Một câu hát Lý mười thương, một điệu đờn ca tài tử hay Dạ cổ hoài lang đều có thể gợi lên chất người Việt trong âm nhạc. Khi những giai điệu ấy, cùng tiếng ru, tiếng rao, tiếng leng keng phố cổ được đưa vào ngân hàng số, chúng không chỉ được bảo tồn mà còn có cơ hội sống tiếp trong những hình thức mới – từ đó, di sản âm nhạc không bị “đóng khung”, mà tiếp tục lớn lên cùng đời sống hôm nay.
