Thanh âm Việt Nam: không phải cuộc thi, mà là lời mời lắng nghe chính mình
“Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống” là một sáng kiến văn hóa cộng đồng khuyến khích mọi người ghi lại và sáng tạo từ âm nhạc đời thường, biến tiếng động quanh ta thành chất liệu nhận diện bản sắc dân tộc và xây dựng di sản âm nhạc trong kỷ nguyên số.
Điểm đáng nói là chương trình do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phát động, với thông điệp rất rõ ràng: “Mỗi người một giai điệu. Triệu người cùng tạo nên âm thanh Việt Nam”. Đây không phải một cuộc thi âm nhạc để tìm ca sĩ hay bản hit mới, mà là lời tuyên bố: di sản không chỉ nằm trong bảo tàng, mà bắt đầu từ tiếng cuốc, tiếng xẻng, tiếng rao, tiếng ru quanh ta. Tại lễ phát động diễn ra sáng 12/10, NSND Xuân Bắc nhấn mạnh chương trình không giới hạn ở nhạc sĩ chuyên nghiệp; bất cứ ai cũng có thể tham gia bằng những thanh âm mình bắt gặp trong đời sống. Cách tiếp cận này thẳng thắn đặt người dân vào vị trí chủ thể sáng tạo, chứ không phải khán giả đứng ngoài chiêm ngưỡng di sản.
Từ tiếng cuốc, tiếng xẻng đến tiếng leng keng phố cổ: âm nhạc đời thường là bản đồ căn cước
Nếu trước đây âm nhạc thường được hiểu là sân khấu, phòng thu, nốt nhạc trên khuông, thì “Thanh âm Việt Nam” cố tình phá khung ấy. NSND Xuân Bắc gợi ý hình ảnh rất cụ thể: một người nông dân có thể ghi lại tiếng cuốc, tiếng xẻng va vào nhau trên đồng ruộng; những âm thanh tưởng chừng bình thường ấy, khi được kết nối và xử lý sáng tạo, hoàn toàn có thể trở thành giai điệu mang bản sắc Việt Nam. Đây là một tuyên bố mang tính dân chủ hóa âm nhạc: lao động, mồ hôi, nhịp sống thường ngày đều có quyền bước vào không gian nghệ thuật.
Ở góc nhìn sáng tác, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long nhấn mạnh thanh âm Việt Nam không chỉ là tiếng đàn bầu, điệu xẩm, mà còn là tiếng leng keng phố cổ, một câu nói quen thuộc giữa đời sống. Theo ông, chính những âm thanh gần gũi đó giúp nhận diện bản sắc dân tộc, khơi gợi tình yêu di sản. Nói cách khác, bản đồ âm nhạc Việt không chỉ vẽ bằng làn điệu dân ca, mà còn bằng tiếng rao “xôi lạc, bánh khúc đây”, tiếng nói cười chợ phiên, tiếng sóng biển, tiếng rì rào rừng núi – những thứ lâu nay ta coi là “ồn ào nền”. Khi được ghi lại và đặt đúng ngữ cảnh, chúng trở thành tọa độ âm thanh của căn cước văn hóa.
Sáng tạo cộng đồng: khi mỗi người dân là một “nhà sản xuất” ký ức âm thanh
Cốt lõi của chương trình là sáng tạo cộng đồng, chứ không phải vài tên tuổi lớn dẫn dắt. Chương trình dành cho công dân Việt Nam trong và ngoài nước, cả người nước ngoài yêu mến âm nhạc Việt, không giới hạn độ tuổi hay nghề nghiệp. Bất kỳ ai, ở bất kỳ vùng miền nào, đều có thể trở thành chủ thể sáng tạo bằng cách ghi lại tiếng quê hương, chia sẻ một câu hát, hay thử tạo giai điệu của riêng mình. Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng nói rất thẳng: biết lắng nghe quê hương là một cách học yêu đất nước; biết sáng tạo là cách gửi gắm tình yêu ấy cho thế hệ mai sau.
Về mặt tổ chức, chương trình gồm ba cấu phần, trong đó có “Đố vui Thanh âm Việt Nam” – cuộc thi trắc nghiệm trực tuyến cung cấp kiến thức về ca khúc, nhạc cụ dân tộc, dân ca, di sản và đời sống âm nhạc Việt Nam. Ban Tổ chức dự kiến mời khoảng 15 thành viên hội đồng, kết hợp chuyên gia âm nhạc hàn lâm và những người am hiểu âm thanh đời sống thường nhật. Thời gian tiếp nhận sản phẩm kéo dài từ 12/10 đến hết 30/11, lễ công bố kết quả dự kiến trong tháng 12. Những con số này cho thấy đây không phải chiến dịch truyền thông chớp nhoáng, mà là một tiến trình huy động trí nhớ và cảm xúc tập thể trong một khung thời gian đủ dài để người dân kịp “lắng nghe lại” cuộc sống của mình.
Kho dữ liệu số và bản đồ âm nhạc: di sản không còn nằm yên trong tủ kính
Điểm tham vọng nhất của “Thanh âm Việt Nam” nằm ở mục tiêu xây dựng kho dữ liệu số về văn hóa âm nhạc và bản đồ âm nhạc quốc gia. Chương trình đặt mục tiêu tạo ra một kho dữ liệu âm thanh số do chính người Việt sáng tác và sở hữu, từng bước hình thành Ngân hàng giai điệu Việt Nam và Bản đồ âm nhạc Việt Nam, phục vụ bảo tồn, quảng bá, sáng tạo và phát triển công nghiệp văn hóa. Đây là bước chuyển quan trọng: di sản không chỉ được “giữ” mà còn được chuẩn hóa, số hóa để có thể được dùng lại trong giáo dục, sáng tác, thậm chí trong các ứng dụng công nghệ mới.
Trong bối cảnh cụ thể hóa các nghị quyết về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển văn hóa, việc xây dựng ngân hàng số giai điệu Việt Nam còn mở ra một tầng ý nghĩa khác: chuẩn bị dữ liệu cho trí tuệ nhân tạo. Theo phân tích tại lễ phát động, có những giai điệu đang hiện hữu hôm nay nhưng có thể biến mất trong tương lai gần; chuyển đổi số tài nguyên âm thanh giúp bảo tồn ký ức dân tộc và tạo nguồn dữ liệu chuẩn mực để AI học tập, đưa thanh âm Việt Nam góp tiếng trong tiến trình văn minh chung. Nếu không làm bây giờ, thế hệ sau có thể chỉ còn nghe tiếng Việt qua kho âm thanh của nền tảng nước ngoài.
Từ phong trào đến di sản: chúng ta có dám coi tiếng đời thường là âm nhạc?
Điểm đáng tranh luận nhất của “Thanh âm Việt Nam” là câu hỏi: liệu mọi âm thanh đời thường đều có thể trở thành di sản? Một số người có thể lo ngại việc “mở cửa” quá rộng sẽ làm loãng chuẩn mực thẩm mỹ. Nhưng nếu di sản âm nhạc chỉ được định nghĩa bằng những gì đã được phong tặng, chúng ta sẽ bỏ lỡ cả một thế giới ký ức đang sống – tiếng ru, câu hò, tiếng leng keng phố cổ, tiếng reo vui trên công trường, tiếng nói cười chợ phiên. Như một đại diện cơ quan quản lý đã nhấn mạnh, có những di sản ta nhìn thấy, nhưng cũng có những di sản chỉ có thể nghe thấy; ghi lại những thanh âm này là cách giữ căn cước văn hóa trước biến đổi của thời đại.
Thời gian tiếp nhận tác phẩm chỉ kéo dài đến 30/11, nhưng câu chuyện mà chương trình khơi lên thì dài hơn nhiều: chúng ta muốn con cháu mình nhớ về quê hương bằng những âm thanh nào? Nếu mỗi người chịu khó dừng lại vài phút để ghi tiếng mưa trên mái tôn, tiếng tàu qua ga, tiếng chuông chùa hay tiếng đàn bầu vang lên trong một buổi tối yên tĩnh, thì “thanh âm Việt Nam” sẽ không còn là khẩu hiệu, mà là một kho ký ức chung do chính cộng đồng viết nên. Khi đó, di sản âm nhạc không còn là thứ để “chiêm bái”, mà là tấm gương âm thanh để mỗi người soi lại mình là ai, đến từ đâu, và muốn kể câu chuyện gì với thế giới.
