Xuất khẩu thủy sản Việt Nam: Tăng trưởng cao nhưng không thể dựa mãi vào tôm
Xuất khẩu thủy sản Việt Nam là hoạt động đưa các sản phẩm nuôi trồng và khai thác như tôm, cá tra, cá rô phi, cá ngừ, cua ghẹ, nhuyễn thể… sang thị trường quốc tế, tạo nguồn ngoại tệ quan trọng và định vị ngành thủy sản trên bản đồ thương mại toàn cầu thông qua kim ngạch, cơ cấu mặt hàng và thị trường tiêu thụ. Động lực tăng trưởng đang rất rõ ràng: sau 7 tháng, kim ngạch xuất khẩu đã đạt gần 6,86 tỷ USD, tăng 11,5% so với cùng kỳ, trong đó tôm chiếm khoảng 41% giá trị xuất khẩu với mức tăng 12,6%. Hiệp hội chuyên ngành dự báo kịch bản khả thi nhất là xuất khẩu thủy sản đạt khoảng 12,1-12,3 tỷ USD, tương ứng tăng 8-10%. Đây là kết quả đáng khích lệ, nhưng nếu chỉ vui mừng với thành tích thì chúng ta sẽ bỏ lỡ câu hỏi quan trọng: ngành có đang bước vào giai đoạn tăng trưởng bền vững hay chỉ là đợt hưng phấn ngắn hạn dựa chủ yếu vào tôm Việt Nam 2026?
Tôm – “đầu tàu” tăng trưởng và rủi ro phụ thuộc quá lớn
Không ai phủ nhận vai trò trung tâm của tôm trong bức tranh xuất khẩu thủy sản Việt Nam hiện nay: với kim ngạch 2,78 tỷ USD, tôm đóng góp 41% tổng giá trị và tăng 12,6% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, việc một mặt hàng chi phối quá lớn khiến toàn ngành dễ bị “sốc” trước biến động về giá, rào cản thương mại hay dịch bệnh. Chính đánh giá của hiệp hội rằng tôm là ngành hàng chủ lực nhưng chịu áp lực cạnh tranh lớn đã cho thấy tăng trưởng hiện tại không hề dễ dàng. Nếu thị trường Mỹ và EU chững lại hoặc các đối thủ trong khu vực hạ giá mạnh, xuất khẩu thủy sản Việt Nam khó giữ nhịp tăng. Kịch bản cơ sở 12,1-12,3 tỷ USD đã tính đến việc tăng trưởng các tháng cuối năm có thể chậm lại do nhiều yếu tố bất lợi. Nói cách khác, tôm là “đầu tàu”, nhưng đoàn tàu không thể chỉ có một toa khỏe mà thiếu các toa hỗ trợ là cá rô phi và cá ngừ.
Cá rô phi: Ngôi sao mới nổi, chỉ bền vững nếu nâng cấp chiến lược chuỗi giá trị
Cá rô phi đang cho thấy tiềm năng trở thành một trụ cột mới bên cạnh tôm. Trong 6 tháng đầu năm, xuất khẩu đạt 69 triệu USD, tăng tới 67% so với cùng kỳ – một tốc độ “bứt phá” hiếm thấy với bất kỳ ngành hàng nào. Dù tháng 6 sụt 32% so với tháng 5, xu hướng lũy kế cho thấy dư địa cá rô phi tăng trưởng tại nhiều thị trường còn rất lớn. Nhưng nếu chỉ tăng sản lượng và cạnh tranh bằng giá, Việt Nam sẽ sớm bị cuốn vào cuộc chơi chi phí với các quốc gia có quy mô nuôi khổng lồ. Chính vì vậy, ngành cá rô phi buộc phải chọn chiến lược chuỗi giá trị: tập trung vào phile đông lạnh chất lượng cao, sản phẩm tẩm bột, chế biến sẵn theo từng thị trường ngách để gia tăng giá trị thay vì xuất khẩu thô. Chuẩn hóa vùng nuôi theo VietGAP, GlobalGAP, ASC, kiểm soát con giống và thức ăn để tạo chuỗi cung ứng khép kín là điều kiện sống còn. Một chuỗi cung ứng có kiểm soát không chỉ giúp ổn định chất lượng mà còn là “tấm hộ chiếu” để vượt qua hàng rào kỹ thuật ngày càng khắt khe.
Cá ngừ tại thị trường Chile: Tăng trưởng nhanh nhưng thị phần mong manh
Cá ngừ Việt Nam tại thị trường Chile cho thấy một câu chuyện khác: cơ hội tăng trưởng có thật nhưng thị phần chưa hề vững. 6 tháng đầu năm, xuất khẩu sang Chile tăng 37%, đưa thị trường này lên vị trí thứ 13 trong số các điểm nhập khẩu lớn của cá ngừ Việt Nam và trở thành “điểm sáng” trong khối CPTPP. Tuy vậy, đà tăng chủ yếu tập trung ở quý I, quý II khoảng cách tăng trưởng đã thu hẹp, cho thấy đơn hàng còn biến động, phụ thuộc vào chu kỳ bổ sung tồn kho. Mặc dù Việt Nam có nền tảng thuế quan thuận lợi nhờ CPTPP và FTA song phương, ưu đãi thương mại không phải lợi thế riêng khi Chile cũng có FTA với Thái Lan, Ecuador, Trung Quốc, Indonesia. Tại phân khúc cá ngừ chế biến và đóng hộp, ba nguồn cung này chiếm ưu thế nhờ công suất lớn, vị trí địa lý gần hoặc giá cạnh tranh. Cạnh tranh ở đây ngày càng ít phụ thuộc vào thuế mà chuyển sang giá thành, chất lượng, quy cách sản phẩm và năng lực giao hàng. Điều đó buộc Việt Nam phải xây dựng chiến lược chuỗi giá trị cho cá ngừ, thay vì chỉ dựa vào ưu đãi thuế.
Hình ảnh tăng trưởng tại Chile là lời nhắc nhở rõ ràng: mở được cửa thị trường mới không đồng nghĩa đã giữ được chỗ đứng lâu dài. Cá ngừ Việt Nam muốn giữ thị phần phải đi theo hướng tương tự cá rô phi tăng trưởng – tập trung vào chuẩn hóa nguồn nguyên liệu, nâng cấp công nghệ chế biến, phát triển sản phẩm phù hợp các chuỗi bán lẻ và nhà nhập khẩu, chứ không thể chỉ trông chờ các lô hàng mùa vụ.
Kết luận: Tăng trưởng 12 tỷ USD chỉ là bước khởi đầu cho một cuộc tái cấu trúc
Triển vọng xuất khẩu thủy sản Việt Nam vượt mốc 12 tỷ USD là một thành công đáng kể trong bối cảnh thế giới nhiều biến động. Nhưng đó mới chỉ là bước khởi đầu cho một cuộc tái cấu trúc sâu hơn. Nếu muốn thoát khỏi rủi ro phụ thuộc vào tôm, ngành buộc phải coi cá rô phi và cá ngừ là “mắt xích chiến lược” trong cơ cấu hàng xuất khẩu. Cốt lõi không phải là sản lượng, mà là chiến lược chuỗi giá trị: chế biến sâu, chuẩn hóa vùng nuôi và vùng khai thác, xây dựng chuỗi cung ứng khép kín để nâng cao biên lợi nhuận và ổn định thị phần tại các thị trường mới. Trong thế giới mà cạnh tranh đang dịch chuyển từ thuế sang giá thành, chất lượng và năng lực giao hàng, ai sở hữu chuỗi giá trị mạnh hơn sẽ đứng vững lâu hơn. Xuất khẩu thủy sản Việt Nam chỉ thực sự bứt phá khi mỗi mặt hàng chủ lực – từ tôm, cá rô phi đến cá ngừ – có một chiến lược chuỗi giá trị rõ ràng, được thực hiện nhất quán thay vì chạy theo các mùa đơn hàng ngắn hạn.
