Nghịch lý: Bộ sách thống nhất, chính sách miễn phí nhưng phụ huynh vẫn “toát mồ hôi”
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là hiện tượng nhiều phụ huynh phải đi nhiều nhà sách, tìm nhiều kênh khác nhau mà vẫn không mua đủ sách cho con, dù nhà xuất bản công bố sản lượng in ấn cao và nhiều địa phương đã có chính sách miễn phí sách giáo khoa cho học sinh. Trên các diễn đàn phụ huynh, nhiều người kể lại hành trình săn sách “toát mồ hôi” để chuẩn bị cho năm học mới 2026-2027, có người phải ghé 6–7 nhà sách tư nhân ở khu vực Thủ Đức cũ mới tìm được một vài cuốn lẻ. Sáng 17.8, trong khi học sinh lớp 1 và lớp 5 tại TP.HCM đã tựu trường, nhiều gia đình vẫn chưa có đủ bộ sách cho con. Nghịch lý ở đây là: cả nước dùng một bộ sách thống nhất, 13 địa phương đã hoặc dự kiến miễn phí sách giáo khoa, nhưng cảm nhận của phụ huynh vẫn là mua sách giáo khoa khó hơn họ mong đợi.
Nhà xuất bản nói đủ sách, phụ huynh vẫn thiếu: Lệch pha nằm ở đâu?
Theo số liệu công bố, đến ngày 15.8, đơn vị phát hành chính đã đưa ra thị trường 220 triệu bản sách giáo khoa và 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo; sản lượng sách giáo khoa đạt 148% so với cùng kỳ năm 2025, còn sách bài tập và tham khảo đạt 119%. Đây là con số không cho thấy thiếu sách trên phạm vi toàn quốc. Vậy vì sao phụ huynh vẫn than mua sách giáo khoa khó? Câu trả lời nằm ở chỗ nguồn sách được ưu tiên dồn về các trường để phục vụ chính sách miễn phí hoặc cho mượn, trong khi nhiều phụ huynh lại đổ dồn đến nhà sách bán lẻ trong khoảng cuối tháng 7, đầu tháng 8 – cao điểm chuẩn bị năm học mới. Tình trạng khan hiếm vì thế mang tính thời điểm và cục bộ, nhưng đủ để khiến tâm lý xã hội bị “hâm nóng” với cảm giác thiếu sách giáo khoa ở mọi nơi.
Chính sách miễn phí sách giáo khoa: Ý tưởng tốt, triển khai chậm và lệch nhịp
Chủ trương miễn phí sách giáo khoa được kỳ vọng giảm gánh nặng chi tiêu cho gia đình, khi đến ngày 12.8 đã có 13 địa phương miễn phí hoặc dự kiến miễn phí cho học sinh từ năm học 2026-2027. Nhưng cách triển khai đang tạo ra nghịch lý mới. Một số trường chờ hướng dẫn, chờ ngân sách nên chưa đặt mua sách tập trung, buộc phụ huynh phải tự đi mua lẻ. Khi sách miễn phí được đưa về trường, nhiều em đã có bộ riêng ở nhà; có trường hợp học sinh đồng thời có hai bộ sách – một do địa phương mua bằng ngân sách, một gia đình tự mua. Điều này không chỉ lãng phí nguồn lực công mà còn tạo cảm giác thiếu sách giáo khoa giả tạo ở kênh bán lẻ, vì số lượng lớn sách bị “giam” trong kho hoặc đến tay học sinh quá muộn.
Thói quen mua “hai bộ sách” và tâm lý sợ con thiếu sách
Không thể đổ hết trách nhiệm cho nhà xuất bản hay địa phương. Một phần nguyên nhân nằm ở chính thói quen tiêu dùng của phụ huynh. Nhiều gia đình có xu hướng mua thêm một bộ sách giáo khoa thứ hai để ở lớp, hoặc muốn có sách sớm cho con học trước, khiến nhu cầu tại các nhà sách lẻ tăng đột biến trong một thời gian rất ngắn cuối tháng 7, đầu tháng 8. Ngay cả khi con thuộc diện được mượn sách miễn phí, nhiều phụ huynh vẫn muốn mua riêng để khỏi lo thất lạc, hư hỏng sách mượn. Cộng thêm tâm lý e dè với một số bộ sách có logo “Kết nối tri thức với cuộc sống”, dẫn đến tình trạng có sách nhưng người mua lại từ chối nhận hoặc đòi trả lại vì nghĩ sách “không dùng được”. Kết quả là thị trường bị kéo căng bởi nhu cầu vượt xa mức cần thiết cho một năm học.
Giải pháp: Giảm “cơn sốt” bằng phối hợp sớm và thay đổi thói quen dùng sách
Muốn hết cảnh thiếu sách giáo khoa mỗi mùa tựu trường, không thể chờ đến tháng 8 mới đi xử lý. Cần lập kế hoạch cho mượn sách ngay từ cuối năm học trước, khi đã có danh sách học sinh lên lớp, chuyển cấp, tuyển sinh; sách nên được đưa về trường và phát cho học sinh trong kỳ nghỉ hè, để phụ huynh không còn nỗi sợ “không kịp có sách”. Các trường phải minh bạch từ sớm việc học sinh có thuộc diện mượn miễn phí hay không, dùng bộ sách nào, tránh cảnh phụ huynh mua xong mới biết con được phát sách. Về phía nhà xuất bản, ngoài việc tiếp tục điều phối 8 triệu bản sách giáo khoa và 2 triệu bản sách bài tập đang điều chuyển, cần đẩy mạnh hướng dẫn dùng sách giáo khoa điện tử và khuyến khích tái sử dụng sách cũ của bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống” để giảm áp lực in mới. Nếu mỗi bên chịu thay đổi một bước nhỏ, “cơn sốt” thiếu sách giáo khoa sẽ bớt nóng hơn rất nhiều.
