Gỡ thẻ vàng IUU: Nhiệm vụ chính trị, không chỉ là chuyện xuất khẩu
Thẻ vàng IUU là cảnh báo của Ủy ban châu Âu đối với hoạt động khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định, buộc quốc gia bị cảnh báo phải chứng minh quản lý đội tàu, giám sát tàu cá và truy xuất nguồn gốc thủy sản đủ minh bạch, có trách nhiệm và phù hợp chuẩn mực quốc tế để duy trì thị trường xuất khẩu và uy tín ngành thủy sản. Tại cuộc họp Ban Chỉ đạo Quốc gia về chống khai thác IUU sáng 12/10, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng khẳng định gỡ thẻ vàng IUU là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng từ nay đến cuối năm, gắn với mục tiêu phát triển ngành thủy sản bền vững. Cách đặt vấn đề này cho thấy Chính phủ không coi thẻ vàng chỉ là rào cản thương mại, mà là phép thử năng lực quản trị nghề cá quốc gia. Mục tiêu gỡ cảnh báo trong năm 2026 vì thế vừa cấp bách, vừa mang tính tái cấu trúc lâu dài.
Từ hồ sơ giấy sang quản trị bằng dữ liệu: bước ngoặt chống khai thác hải sản bất hợp pháp
Điểm đáng chú ý nhất trong nỗ lực gỡ thẻ vàng IUU là sự chuyển dịch từ quản lý thủ công sang quản trị nghề cá dựa trên dữ liệu. Đến ngày 30/9, Việt Nam đã thực hiện đầy đủ 31 trên tổng số 38 khuyến nghị của EC, 5 khuyến nghị đang tiếp tục hoàn thiện và 2 khuyến nghị tiếp tục trao đổi để làm rõ. Cả nước hiện có hơn 80.000 tàu cá từ 6m trở lên được đăng ký, cập nhật trên hệ thống VNFishbase, với khoảng 96% tàu có giấy phép khai thác còn hạn. Đây là nền tảng dữ liệu mà trước đây ngành thủy sản không có, giúp Nhà nước lần đầu quản lý được trạng thái từng tàu cá thay vì chỉ nắm con số trên giấy. Tuy nhiên, dữ liệu chỉ là điều kiện cần: nếu không biến thành công cụ kiểm soát thực tế ngoài khơi và tại cảng, thẻ vàng IUU sẽ không được gỡ dù hồ sơ có đẹp đến đâu.
Giám sát tàu cá và “5 không chống IUU”: kỷ luật mới trên biển
Trong tổng số 27.520 tàu cá từ 15m trở lên, có 27.238 tàu đã lắp thiết bị giám sát hành trình (VMS), tình trạng mất kết nối đã giảm và các trường hợp tạm ngừng dịch vụ truyền dữ liệu được lập danh sách để theo dõi, kiểm soát. Song song với giám sát tàu cá, Phó Thủ tướng yêu cầu toàn hệ thống chính trị thực hiện nghiêm “5 không chống IUU”: không phát sinh tàu cá bị nước ngoài bắt giữ; không để tàu không đủ điều kiện hoạt động; không để vi phạm VMS kéo dài; không để lô hàng thủy sản không truy xuất được nguồn gốc; không để số liệu báo cáo sai lệch với dữ liệu và hồ sơ thực tế. Đây là bộ kỷ luật mang tính ràng buộc, chuyển trách nhiệm từ văn bản sang hành vi cụ thể trên từng con tàu và từng lô hàng. Nếu “5 không” được áp dụng như chuẩn bắt buộc, không phải khẩu hiệu, thì thẻ vàng IUU mới có cơ hội được gỡ một cách thuyết phục.
Quảng Ninh: mô hình siết đội tàu và kiểm soát sản lượng cần được nhân rộng
Trong bức tranh chung, Quảng Ninh nổi lên như một điểm sáng về giám sát tàu cá. Tỉnh hiện quản lý 4.164 tàu cá từ 6m trở lên, tất cả đã được cập nhật trên hệ thống VNFishbase, với tỷ lệ tàu cá tham gia giám sát đạt 97,7% và chỉ còn 95 tàu chưa triển khai do không hoạt động khai thác. Bốn cảng cá đã được công bố chính thức cùng bảy điểm kiểm tra tạm thời giúp kiểm soát tàu ra vào và sản lượng thủy sản, trong đó khoảng 48,6% tổng sản lượng khai thác được kiểm soát qua hệ thống eCDT. Dù vẫn gặp khó khăn với tàu nhỏ, tàu chưa đủ điều kiện và liên thông dữ liệu, Quảng Ninh cho thấy siết chặt quản lý đội tàu, giám sát hành trình và kiểm soát sản lượng hoàn toàn khả thi nếu địa phương coi chống khai thác hải sản bất hợp pháp là ưu tiên, không phải nhiệm vụ phụ.
Từ mục tiêu gỡ thẻ vàng đến nghề cá minh bạch: 5 hướng đi cần kiên trì
Nếu coi gỡ thẻ vàng IUU là điểm đến, thì con đường không thể chỉ là vài chiến dịch cao điểm. Từ những yêu cầu của Phó Thủ tướng và thực tiễn địa phương, có thể thấy 5 hướng đi cần được kiên trì: (1) hoàn thiện pháp luật và khắc phục toàn bộ 38 khuyến nghị của EC bằng giải pháp phù hợp điều kiện Việt Nam; (2) siết chặt quản lý đội tàu, xử lý dứt điểm 1.247 tàu đã xóa đăng ký nhưng còn khả năng tồn tại, 5.586 tàu không đủ điều kiện và 2.961 tàu nguy cơ cao vi phạm IUU; (3) nâng chất giám sát tàu cá bằng VMS, coi mọi vi phạm kết nối là dấu hiệu phải xử lý, không bỏ qua; (4) kiểm soát chặt hoạt động khai thác, xuất nhập cảng và truy xuất nguồn gốc thủy sản; (5) gắn trách nhiệm cụ thể cho chủ tàu và chính quyền địa phương, để mỗi vụ vi phạm đều có người chịu trách nhiệm rõ ràng. Khi 5 hướng đi này được thực hiện nhất quán, mục tiêu gỡ thẻ vàng trong năm 2026 không chỉ là khả thi, mà còn mở đường cho một nghề cá minh bạch, có trách nhiệm lâu dài.
