Thẻ vàng IUU: Từ cảnh báo của EC đến nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng
Thẻ vàng IUU là cảnh báo của Ủy ban châu Âu đối với các quốc gia chưa đáp ứng yêu cầu chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo, không theo quy định, buộc họ phải siết quản lý đội tàu, kiểm soát hoạt động khai thác và truy xuất nguồn gốc thủy sản nếu muốn tiếp tục tiếp cận thị trường châu Âu. Trong bối cảnh đó, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng khẳng định gỡ cảnh báo thẻ vàng IUU không chỉ là mục tiêu kỹ thuật mà là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng từ nay đến cuối năm 2026. Ông yêu cầu toàn hệ thống chính trị tập trung cao độ, triển khai quyết liệt các giải pháp chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo, không theo quy định, coi đây là bài kiểm tra năng lực quản trị nghề cá quốc gia, chứ không phải chiến dịch đối phó ngắn hạn với châu Âu.
Chiến lược “5 không”: Khung kỷ luật mới cho đội tàu và chuỗi cung ứng
Nếu coi thẻ vàng IUU là “thẻ phạt”, thì chiến lược “5 không” chính là bộ luật kỷ luật mới mà Việt Nam tự áp lên mình. Phó Thủ tướng yêu cầu thực hiện nghiêm 5 không: không phát sinh tàu cá bị nước ngoài bắt giữ; không để tàu không đủ điều kiện tham gia hoạt động; không để vi phạm thiết bị giám sát hành trình (VMS) kéo dài mà không xử lý triệt để; không để lô hàng thủy sản không truy xuất được nguồn gốc; không để số liệu báo cáo sai lệch với dữ liệu và hồ sơ thực tế. Đây không chỉ là khẩu hiệu hành chính. Nó buộc cả hệ thống – từ chủ tàu, thuyền trưởng, doanh nghiệp đến cơ quan quản lý – phải thay đổi thói quen: mọi chuyến biển đều phải “có dấu chân dữ liệu”, mọi lô hàng đều phải có lịch sử truy xuất nguồn gốc thủy sản rõ ràng, và mọi vi phạm đều phải bị xử lý đến cùng.
Quản lý đội tàu cá bằng dữ liệu: Từ VNFishbase, VMS đến kiểm soát nguy cơ cao
Điểm then chốt của cuộc chơi IUU nằm ở quản lý đội tàu cá – nơi trước đây vốn bị xem là “vùng xám” của quản trị. Đến ngày 30/9/2026, cả nước đã có hơn 80.000 tàu cá từ 6 m trở lên được đăng ký, cập nhật trên hệ thống VNFishbase, với khoảng 96% tàu còn hạn giấy phép khai thác. Trong 27.520 tàu từ 15 m trở lên, 27.238 tàu đã lắp thiết bị giám sát hành trình VMS – một tỷ lệ cho thấy sự chuyển dịch rõ rệt từ quản lý thủ công sang quản trị bằng dữ liệu. Tuy vậy, vẫn còn 1.247 tàu đã xóa đăng ký nhưng có khả năng tồn tại cần xác minh, 5.586 tàu không đủ điều kiện hoạt động và 2.961 tàu thuộc nhóm nguy cơ cao vi phạm IUU. Nếu những “lỗ hổng” này không được xử lý dứt điểm, mọi con số đẹp trên hệ thống sẽ chỉ là vỏ bọc, và EC sẽ không bị thuyết phục.
Quảng Ninh: Mô hình địa phương với 97,7% tàu được giám sát
Trong bức tranh chung, Quảng Ninh nổi lên như một ví dụ cho thấy khi địa phương coi IUU là ưu tiên thật sự, kết quả có thể đo được. Tỉnh hiện quản lý 4.164 tàu cá từ 6 m trở lên, toàn bộ đã được cập nhật trên hệ thống VNFishbase, với tỷ lệ tàu tham gia giám sát đạt 97,7% – chỉ còn 95 tàu chưa triển khai do không hoạt động khai thác. Tỉnh đã công bố 4 cảng cá chính thức, đồng thời lập tạm thời 7 điểm kiểm tra, kiểm soát tại các vị trí tàu thường xuyên cập bến, neo đậu và bốc dỡ thủy sản. Sản lượng thủy sản được kiểm soát qua hệ thống eCDT đạt khoảng 48,6% tổng sản lượng khai thác, tăng gần 10% so với kỳ họp trước. Quảng Ninh chưa hoàn hảo – vẫn gặp khó trong quản lý tàu nhỏ, tàu chưa đủ điều kiện – nhưng đã chứng minh rằng quản lý đội tàu cá bằng dữ liệu là khả thi nếu chính quyền địa phương quyết liệt.
Từ mục tiêu gỡ thẻ vàng đến cải cách dài hạn nghề cá
Sau đợt thanh tra lần thứ 5, EC đưa ra 38 khuyến nghị; đến 30/9/2026, Việt Nam đã thực hiện đầy đủ 31 khuyến nghị, 5 khuyến nghị đang tiếp tục hoàn thiện và 2 khuyến nghị còn phải trao đổi thêm với EC. Số tàu cá Việt Nam bị nước ngoài bắt giữ giảm từ 65 tàu năm 2023 xuống 58 tàu năm 2024, 35 tàu năm 2025 và 13 tàu trong 9 tháng đầu năm 2026 – một xu hướng tích cực nhưng chưa đủ để loại bỏ nguy cơ tái phạm. Phó Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành, địa phương không được chủ quan, phải biến quyết tâm chính trị thành kết quả thực thi có thể kiểm chứng bằng dữ liệu và thực tế, đồng thời bám sát Kế hoạch hành động, tăng cường kiểm soát tàu ra vào cảng, hạn chế tối đa tàu vi phạm từ nay đến cuối năm. Nếu coi gỡ thẻ vàng IUU là đích ngắn hạn, thì xây dựng nghề cá minh bạch, có trách nhiệm, hiệu quả và bền vững mới là bài thi dài hạn mà Việt Nam không được phép trượt.
