Thẻ vàng IUU: Từ cảnh báo thương mại đến nhiệm vụ chính trị
Thẻ vàng IUU Việt Nam là cảnh báo của Ủy ban châu Âu đối với hoạt động khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định, buộc quốc gia bị cảnh báo phải siết chặt quản lý đội tàu, truy xuất nguồn gốc thủy sản và chứng minh bằng dữ liệu rằng nghề cá được vận hành minh bạch, có trách nhiệm và bền vững. Tham vọng gỡ thẻ vàng IUU vào cuối năm 2026 không chỉ là câu chuyện thương mại, mà đã được nâng lên thành “nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng” của cả hệ thống chính trị. Điều này cho thấy Việt Nam chấp nhận một bài kiểm tra kỷ luật ở cấp quốc gia: hoặc xây dựng lại quản trị nghề cá dựa trên dữ liệu và pháp luật, hoặc tiếp tục trả giá bằng uy tín và thị trường xuất khẩu.
Chiến lược “5 không” chống IUU: Kỷ luật hay khẩu hiệu?
Trọng tâm của chiến lược gỡ thẻ vàng IUU Việt Nam là phương châm “5 không chống IUU”: không phát sinh tàu cá bị nước ngoài bắt giữ; không để tàu không đủ điều kiện tham gia hoạt động; không để các vụ vi phạm thiết bị giám sát hành trình (VMS) kéo dài; không để lô hàng thủy sản không truy xuất được nguồn gốc; không để số liệu báo cáo sai lệch với dữ liệu và hồ sơ thực tế. Đây là bộ khung kỷ luật rất cụ thể, đánh thẳng vào ba điểm yếu cố hữu: tàu vi phạm vùng biển nước ngoài, tình trạng “tàu ma” và số liệu báo cáo không trung thực. Câu hỏi không còn là “5 không” có đúng hướng hay không, mà là liệu các địa phương có dám biến nó từ khẩu hiệu thành chuỗi quyết định khó chịu: cấm biển tàu vi phạm, xử lý dứt điểm chủ tàu, và chấp nhận giảm sản lượng khai thác để đổi lấy truy xuất nguồn gốc thủy sản minh bạch.
Quản lý đội tàu và giám sát tàu cá: Dữ liệu đã đủ chặt?
Đến cuối tháng 9, hơn 80.000 tàu cá từ 6m trở lên đã được đăng ký, cập nhật trên hệ thống VNFishbase, với khoảng 96% tàu có giấy phép khai thác còn hạn. Về giám sát tàu cá, trong 27.520 tàu từ 15m trở lên, đã có 27.238 tàu lắp thiết bị VMS, tình trạng mất kết nối đã giảm và 1.773 tàu tạm ngừng dịch vụ truyền dữ liệu được lập danh sách để theo dõi. Đây là bước tiến lớn, nhưng vẫn chưa đủ để thuyết phục châu Âu nếu các con số chỉ “đẹp” trên hệ thống. Điểm yếu nằm ở 1.247 tàu đã xóa đăng ký nhưng còn khả năng tồn tại, 5.586 tàu không đủ điều kiện và 2.961 tàu thuộc nhóm nguy cơ cao vi phạm IUU. Nếu nhóm tàu này không bị kiểm soát thực chất, mọi nỗ lực giám sát tàu cá sẽ bị EC xem là hình thức.
Quảng Ninh: Mô hình 97,7% giám sát và bài học cho cả nước
Quảng Ninh đang nổi lên như một ví dụ cho thấy giám sát tàu cá ở mức gần toàn diện là khả thi chứ không phải mục tiêu xa vời. Tỉnh quản lý 4.164 tàu cá từ 6m trở lên, tất cả đã được cập nhật trên VNfishbase. Tỷ lệ tàu cá tham gia giám sát đạt 97,7%, chỉ còn 95 tàu chưa triển khai do không hoạt động khai thác và đang được quản lý theo quy định. Cùng với đó, Quảng Ninh công bố 4 cảng cá và thiết lập tạm thời 7 điểm kiểm tra, kiểm soát để quản lý sản lượng qua hệ thống eCDT, với khoảng 48,6% sản lượng khai thác đã được kiểm soát. Đây là minh chứng rằng nếu lãnh đạo địa phương coi thẻ vàng IUU là ưu tiên thật sự, thì việc siết chặt quản lý đội tàu, giám sát hành trình và truy xuất nguồn gốc thủy sản có thể đạt tỷ lệ rất cao, dù vẫn còn khó khăn với tàu nhỏ và dữ liệu liên thông.
Từ mục tiêu gỡ thẻ vàng đến nghề cá có trách nhiệm
Hai cuộc họp liên tiếp của Ban Chỉ đạo quốc gia về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định, do Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chủ trì ngày 12 và 13/10, đã gửi đi thông điệp rõ ràng: gỡ thẻ vàng IUU Việt Nam trong năm 2026 là mục tiêu trước mắt, nhưng xây dựng nghề cá minh bạch, có trách nhiệm và bền vững mới là đích đến lâu dài. Đến 30/9, Việt Nam đã thực hiện đầy đủ 31/38 khuyến nghị của EC, 5 khuyến nghị đang tiếp tục hoàn thiện và 2 khuyến nghị còn phải trao đổi thêm. Điều này cho thấy tiến độ đáng kể, nhưng cũng nhắc rằng EC sẽ chỉ tin vào kết quả có thể kiểm chứng bằng dữ liệu và thực tế. Nếu “5 không chống IUU” được thực thi đến nơi đến chốn, gỡ thẻ vàng không chỉ là thắng lợi ngoại giao, mà còn là bước ngoặt buộc nghề cá Việt Nam rời khỏi quỹ đạo khai thác hải sản bất hợp pháp để tiến tới quản trị dựa trên pháp luật và truy xuất nguồn gốc thủy sản đầy đủ.
