Gỡ thẻ vàng IUU: Nhiệm vụ chính trị hay phép thử kỷ luật quốc gia?
Thẻ vàng IUU là cảnh báo của Ủy ban châu Âu đối với hoạt động khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định, buộc quốc gia bị cảnh báo phải siết chặt quản lý đội tàu, truy xuất nguồn gốc thủy sản và chứng minh nghề cá minh bạch, có trách nhiệm để duy trì niềm tin của thị trường nhập khẩu. Từ nay đến cuối năm 2026, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng yêu cầu coi việc gỡ cảnh báo thẻ vàng của EC là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, gắn chặt với mục tiêu phát triển ngành thủy sản bền vững. Điều đó có nghĩa: ai coi đây là việc riêng của ngành nông nghiệp là đang hiểu sai; đây là bài kiểm tra kỷ luật của cả hệ thống, từ trung ương đến từng chủ tàu.
Tại các phiên họp Ban Chỉ đạo quốc gia về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) ngày 12 và 13/10, Phó Thủ tướng liên tiếp chủ trì, yêu cầu toàn hệ thống chính trị tập trung cao độ, triển khai quyết liệt các giải pháp nhằm gỡ thẻ vàng trong năm 2026. Đây không còn là thông điệp chung chung, mà là “deadline” chính trị: hoặc đạt được, hoặc phải giải trình vì sao không làm được.
‘5 không’ – Bộ quy tắc sinh tồn mới trên biển
Điểm then chốt trong chiến lược gỡ thẻ vàng IUU là phương châm “5 không” mà Phó Thủ tướng yêu cầu toàn hệ thống thực hiện nghiêm. Đây không phải khẩu hiệu tuyên truyền, mà là bộ quy tắc sinh tồn mới cho cả ngành thủy sản: không để phát sinh tàu cá bị nước ngoài bắt giữ; không để tàu cá không đủ điều kiện hoạt động; không để các vụ vi phạm thiết bị giám sát hành trình (VMS) kéo dài hoặc không xử lý; không để lô hàng thủy sản không truy xuất được nguồn gốc; không để số liệu báo cáo sai khác với dữ liệu, hồ sơ và thực tế.
Nếu nhìn kỹ, “5 không” là cách Nhà nước chuyển trách nhiệm từ văn bản sang hành vi cụ thể: mỗi con tàu, mỗi lô hàng, mỗi báo cáo đều phải chịu kiểm chứng. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Phó Thủ tướng yêu cầu thực hiện nghiêm ‘5 không’, quyết tâm gỡ cảnh báo ‘thẻ vàng’ của Ủy ban châu Âu trong năm 2026”. Nghĩa là, bất kỳ địa phương nào còn để tàu vi phạm, số liệu lệch, hay lô hàng không truy xuất được nguồn gốc đều đang trực tiếp cản trở mục tiêu chung.
Quản lý đội tàu bằng dữ liệu: Từ sổ tay sang VNFishbase
Một thay đổi mang tính cấu trúc là chuyển quản trị nghề cá từ hồ sơ thủ công sang quản trị bằng dữ liệu, với hạt nhân là hệ thống VNFishbase. Đến ngày 30/9/2026, cả nước có trên 80.000 tàu cá từ 6m trở lên được đăng ký, cập nhật trên hệ thống này; trong đó hơn 38.800 tàu từ 6m đến dưới 12m, trên 13.650 tàu từ 12m đến dưới 15m và trên 27.500 tàu từ 15m trở lên, với khoảng 96% tàu có giấy phép khai thác còn hạn. Đây là nền tảng cần thiết, nhưng chưa đủ, nếu dữ liệu không gắn với kiểm tra thực tế.
Con số 1.247 tàu đã xóa đăng ký nhưng còn khả năng tồn tại, 5.586 tàu không đủ điều kiện hoạt động và 2.961 tàu thuộc nhóm nguy cơ cao vi phạm IUU cho thấy khoảng trống quản lý vẫn còn lớn. Trong tổng số 27.520 tàu từ 15m trở lên, 27.238 tàu đã lắp thiết bị VMS, song vẫn có 1.773 tàu tạm ngừng dịch vụ truyền dữ liệu. Nếu những “vùng mờ” này không được xử lý dứt điểm, mọi cam kết về chống khai thác hải sản bất hợp pháp sẽ khó thuyết phục EC.
Quảng Ninh và bài kiểm tra tại chỗ về truy xuất nguồn gốc thủy sản
Trong bức tranh chung, Quảng Ninh là ví dụ cho cách một địa phương biến áp lực thẻ vàng IUU thành chương trình hành động cụ thể. Tỉnh này đang tập trung siết chặt quản lý đội tàu, kiểm soát hoạt động khai thác và truy xuất nguồn gốc thủy sản, với mục tiêu “chấm dứt các vi phạm, bảo đảm số liệu báo cáo chính xác, minh bạch”. Nói cách khác, Quảng Ninh hiểu rằng nếu không kiểm soát được từ cảng cá đến hồ sơ truy xuất, mọi nỗ lực gỡ thẻ vàng sẽ chỉ nằm trên giấy.
Phó Thủ tướng yêu cầu Chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố ven biển trực tiếp chỉ đạo và chịu trách nhiệm toàn diện về kết quả chống khai thác IUU trên địa bàn. Điều này đặt ra chuẩn trách nhiệm mới: không thể đổ lỗi cho “ngư dân thiếu hiểu biết” khi tàu đã xóa đăng ký vẫn ra khơi, hay khi lô hàng không truy xuất được nguồn gốc. Địa phương nào không làm tốt, địa phương đó trở thành mắt xích yếu trong chuỗi nỗ lực gỡ thẻ vàng.
Từ số liệu giảm vi phạm đến cam kết không tái diễn
Số tàu cá Việt Nam bị nước ngoài bắt giữ đã giảm từ 65 tàu năm 2023 xuống 58 tàu năm 2024, 35 tàu năm 2025 và 13 tàu trong 9 tháng đầu năm 2026. Đây là tín hiệu tích cực, chứng tỏ các biện pháp kiểm soát đã có tác dụng. Tuy vậy, riêng tháng 9 vẫn còn 5 tàu vi phạm, cho thấy chỉ cần một chút chủ quan, thành quả nhiều năm có thể bị xóa sạch. Gỡ thẻ vàng không chỉ là đạt được một ngưỡng số liệu, mà là chứng minh xu hướng vi phạm giảm bền vững và không tái diễn.
Sau đợt thanh tra lần thứ 5, EC đưa ra 38 khuyến nghị; đến 30/9/2026, Việt Nam đã thực hiện đầy đủ 31 khuyến nghị, 5 khuyến nghị đang tiếp tục hoàn thiện và 2 khuyến nghị còn phải trao đổi, làm rõ. Phó Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành, địa phương “quyết liệt vào cuộc, thực hiện đầy đủ nhiệm vụ được giao, bảo đảm tiến độ và hiệu quả thực chất, không để những tồn tại kéo dài”. Nói thẳng: nếu “5 không” không trở thành kỷ luật bắt buộc, thẻ vàng IUU sẽ không phải là cảnh báo cuối cùng, mà là lời nhắc nhở lặp lại về kỷ luật quản trị biển của chúng ta.
