Gỡ thẻ vàng IUU: cuộc tổng động viên vì sinh kế và uy tín thủy sản
Thẻ vàng IUU là cảnh báo của Ủy ban châu Âu đối với các quốc gia có dấu hiệu khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định, đe dọa khả năng xuất khẩu cá và sản phẩm thủy sản sang thị trường EU, buộc quốc gia bị cảnh báo phải cải tổ toàn diện hệ thống quản lý nghề cá để đáp ứng các tiêu chuẩn truy xuất nguồn gốc, giám sát đội tàu và thực thi pháp luật về khai thác bất hợp pháp. Ngày 10/8, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đã ký Quyết định 1516/QĐ-TTg ban hành Kế hoạch hành động khắc phục khuyến nghị của EC sau đợt thanh tra lần thứ 5 về chống khai thác IUU. Kế hoạch này không chỉ nhằm gỡ thẻ vàng IUU mà còn là phép thử về năng lực quản trị nghề cá và trách nhiệm của Việt Nam với các chuẩn mực quốc tế, khi uy tín thủy sản Việt Nam và sinh kế ngư dân đang bị thử thách.
Kế hoạch 46 nhiệm vụ: từ khẩu hiệu đến thay đổi hệ thống
Điểm khác biệt của kế hoạch lần này là cách tiếp cận “tổng động viên”: 46 nhiệm vụ được giao cụ thể cho các bộ, ngành và địa phương, hướng vào những điểm yếu mà EC đã nêu rõ trong đợt thanh tra thứ 5. Không còn chỗ cho những đợt cao điểm hình thức, Chính phủ buộc hệ thống quản lý nghề cá phải thay đổi từ gốc: truy xuất nguồn gốc thủy sản minh bạch, giám sát hành trình đội tàu bằng VMS, kiểm soát ra vào cảng qua eCDT, hoàn thiện khung pháp lý và xử lý nghiêm khai thác bất hợp pháp. Câu trích tiêu biểu của kế hoạch là: “100% tàu cá đã đăng ký phải được cập nhật đầy đủ trên cơ sở dữ liệu VNFishbase; 100% tàu thuộc diện bắt buộc lắp thiết bị VMS được kiểm soát khi xuất, nhập bến”. Đây là ngưỡng bắt buộc, không phải mục tiêu tham khảo, và là thước đo rõ ràng cho việc chúng ta có thực sự thoát được cảnh báo EC hay không.
Tháng cao điểm chống IUU: 10 nhiệm vụ then chốt, không được phép thất bại
Từ 15/8 đến 15/9, Việt Nam bước vào “tháng cao điểm” chống khai thác IUU với 10 nhiệm vụ trọng tâm, trải dài từ kiểm soát tàu cá đến truy xuất nguồn gốc tại doanh nghiệp. Trong một tháng, các địa phương phải kiểm soát chặt tàu không đủ điều kiện hoạt động, kiểm soát 100% lượt tàu xuất nhập bến qua eCDT, chỉ cho phép tàu có dữ liệu trên VNFishbase và khai báo đầy đủ mới được rời hoặc vào cảng. Song song, hồ sơ xác nhận nguyên liệu và chứng nhận nguồn gốc phục vụ xuất khẩu sang các thị trường yêu cầu phải được xử lý trên hệ thống eCDT. Nếu các đầu mối cảng, biên phòng và doanh nghiệp không phối hợp, những con số 100% sẽ chỉ nằm trên giấy. Thực tế, đây là giai đoạn thử lửa năng lực điều hành tại địa phương: hoặc chứng minh được chuyển biến bằng số liệu cụ thể, hoặc chấp nhận thẻ vàng IUU kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp tới xuất khẩu cá và thủy sản Việt Nam.
Thách thức ở VMS, đội tàu và xử lý vi phạm: điểm nghẽn phải phá
Tháng cao điểm chống IUU được thiết kế để xử lý dứt điểm ba điểm nghẽn dai dẳng: quản lý đội tàu, thiết bị giám sát hành trình (VMS) và truy xuất nguồn gốc đi kèm xử lý vi phạm. Các địa phương phải lập danh sách tàu không đủ điều kiện, phân công theo dõi từng tàu và kiên quyết không cho xuất, nhập bến nếu chưa đáp ứng chuẩn về đăng ký, VMS và khai báo dữ liệu chuyến biển. Đồng thời, mọi trường hợp vi phạm VMS phải được xử lý trong hạn 60 ngày; 100% vụ việc vi phạm IUU phải xử lý đúng hạn và tiến tới chấm dứt tình trạng tàu cá Việt Nam vi phạm vùng biển nước ngoài. Về bản chất, đây là cuộc đụng chạm trực diện với lợi ích nhóm và thói quen coi thường luật trên biển. Nếu người đứng đầu địa phương không thực thi đúng tinh thần “rõ người, rõ việc” mà kế hoạch yêu cầu, mọi hệ thống VMS hay eCDT cũng chỉ là lớp vỏ công nghệ che đi sự buông lỏng kiểm soát khai thác bất hợp pháp.
Cơ hội tái định vị thủy sản Việt Nam sau thẻ vàng IUU
Mục tiêu gỡ thẻ vàng IUU trong năm nay không chỉ để tránh rủi ro xuất khẩu mà còn là cơ hội tái định vị ngành thủy sản Việt Nam theo chuẩn minh bạch, có trách nhiệm và bền vững. Khi hồ sơ, dữ liệu và bằng chứng thực thi được chuẩn bị đầy đủ để làm việc với EC, Việt Nam có thể chứng minh rằng mình không chỉ phản ứng trước cảnh báo EC, mà chủ động bảo vệ nguồn lợi biển và sinh kế lâu dài của ngư dân. Câu hỏi thực sự không phải là có gỡ được thẻ vàng hay không, mà là sau khi gỡ, hệ thống có giữ được kỷ luật chống khai thác bất hợp pháp hay lại “nới tay”. Nếu các cam kết 100% cập nhật VNFishbase, 100% kiểm soát VMS, 100% ghi nhận tàu từ 6m trở lên trên eCDT được duy trì bền vững, thẻ vàng IUU sẽ trở thành bài học tích cực giúp nâng cấp vị thế thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế, thay vì một vết gợn lặp lại trong chu kỳ cảnh báo mới từ EC.
