Quy hoạch tổng thể TPHCM: từ siêu đô thị trên giấy đến khả năng sống của 25 triệu người
Quy hoạch TPHCM 2025-2050 với tầm nhìn 100 năm là chiến lược biến thành phố thành siêu đô thị toàn cầu, trong đó việc phân bổ dân số, tổ chức hạ tầng giao thông và không gian phát triển phải được thiết kế đủ sức chứa 20-25 triệu cư dân, đồng thời bảo đảm chất lượng sống và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu trong dài hạn. Đây không phải một bản vẽ đẹp để trưng bày, mà là khuôn khổ sẽ quyết định cách người dân sinh sống, làm việc và di chuyển trong nhiều thế hệ. Quy hoạch đang bước vào giai đoạn hoàn thiện, sau khi lấy ý kiến từ bộ ngành trung ương, địa phương lân cận, sở, ngành, xã, phường, tổ chức, cá nhân và chuyên gia. Tại các buổi khảo sát, đại biểu tập trung vào tổ chức lại cấu trúc không gian, phân bố dân cư – việc làm, xác định chức năng giữa các cực và vùng phát triển, dành quỹ đất dự trữ dài hạn và xác lập giới hạn phát triển để tránh đô thị dàn trải. Nếu những tranh luận hôm nay không đủ quyết liệt, thành phố sẽ tiếp tục bị cuốn vào vòng luẩn quẩn quá tải hạ tầng và ùn tắc.
Phân bổ dân số đô thị: không còn chỗ cho tư duy “một con số cho cả thành phố”
Điểm mấu chốt trong quy hoạch TPHCM 2025-2050 là phải coi phân bổ dân số đô thị gắn chặt với năng lực hạ tầng từng không gian phát triển, thay vì đặt một ngưỡng chung rồi hy vọng hạ tầng tự thích nghi. TS.KTS Ngô Trung Hải đề xuất rà soát lại phương án dân số, với quy mô không chỉ dừng ở 20 triệu mà có thể lên tới 25 triệu người, tính toán theo sức chịu đựng của từng khu vực. Đây là lời cảnh báo rõ ràng: nếu không dám đối diện thực tế, mọi bản quy hoạch sẽ luôn bị "vỡ" ngay khi đi vào đời sống. Các chuyên gia nhấn mạnh, bài toán quy hoạch không chỉ là thêm bao nhiêu đô thị, khu công nghiệp hay trung tâm kinh tế, mà quan trọng hơn là dân số sẽ được phân bổ thế nào, giao thông kết nối ra sao và nguồn lực được tổ chức thế nào để hình thành một siêu đô thị cạnh tranh trong khu vực châu Á. Chủ tịch HĐND TPHCM cũng yêu cầu đặt người dân và chất lượng sống ở trung tâm, đồng thời bảo vệ quỹ đất công, đất dự trữ, đất dành cho trường học, bệnh viện, công viên và không gian công cộng, tránh dùng hết dư địa tương lai cho mục tiêu ngắn hạn.
Tổ chức lại hạ tầng giao thông TPHCM giữa nhiều cực đô thị
Nếu dân số phân tán theo nhiều cực phát triển thì hạ tầng giao thông TPHCM phải được tổ chức lại tương xứng, thay vì tiếp tục dồn tải lên vài trục chính hiện hữu. Các chuyên gia khuyến nghị giao thông phải tính toán lại theo không gian siêu đô thị mới, nơi các khu kinh tế, công nghệ cao, logistics, cảng biển, sân bay và đô thị được kết nối như một mạng lưới thay vì các điểm rời rạc. TS.KTS Ngô Trung Hải đề xuất điều chỉnh một số tuyến cao tốc liên vùng, kết nối các trung tâm của đơn vị hành chính cũ thông qua đường vành đai và các tuyến xuyên tâm. Đặc biệt, việc nghiên cứu mạng lưới đường sắt để kết nối TPHCM cũ với hệ thống đường sắt nội vùng Thủ Dầu Một – Bà Rịa và sân bay Long Thành cho thấy bước chuyển từ tư duy giao thông "phục vụ đi lại" sang "tạo liên kết vùng". Những đề xuất như tuyến đường trên cao nối Tây Nam Bộ với Đông Nam Bộ, kết hợp hệ thống kiểm soát triều, là minh chứng rằng quy hoạch hạ tầng nếu làm nghiêm túc có thể cùng lúc giải quyết giao thông và thích ứng khí hậu, thay vì xây thêm đường rồi lại lo chống ngập sau đó.
Mô hình siêu đô thị và quản trị tiểu vùng: hạ tầng chỉ hiệu quả khi có cơ chế điều phối
Tham vọng phát triển siêu đô thị đặt TPHCM trước câu hỏi căn bản: tiếp tục mô hình đa trung tâm, đô thị trung tâm – đô thị vệ tinh, hay chuyển sang cấu trúc tập hợp các đô thị liên kết cao kiểu Hyper City. Theo phương án đang nghiên cứu, thành phố hướng đến mô hình một siêu đô thị quốc tế với 5 cực động lực, 5 hệ liên kết chiến lược, 5 trung tâm vệ tinh và 10 vùng quản trị phát triển. Nếu không có một kiến trúc quản trị đủ linh hoạt, mọi cực động lực sẽ chỉ là những tên gọi đẹp trên bản đồ. Đề xuất mô hình quản trị liên kết kép, hình thành 8-12 tiểu vùng chức năng, tách bạch cấp hành chính với cấp quy hoạch cho thấy nhận thức rõ ràng rằng cơ chế điều phối là phần không thể thiếu của hạ tầng. Mỗi tiểu vùng có Ban Quản lý trực thuộc UBND thành phố, hỗ trợ điều phối quy hoạch, giám sát dự án và hợp tác giữa xã, phường. Kết luận khảo sát, Ban Đô thị HĐND TPHCM yêu cầu tiếp tục rà soát, làm rõ tính khả thi của cấu trúc không gian, hệ thống hạ tầng chiến lược, nguồn lực, phân kỳ đầu tư và cơ chế tổ chức thực hiện. Nói cách khác, thách thức lớn nhất không nằm ở việc vẽ thêm cực động lực, mà ở việc tổ chức chúng vận hành hài hòa.
Kết luận: hạ tầng cho 25 triệu dân phải đi trước tham vọng siêu đô thị
Quy hoạch TPHCM 2025-2050 với tầm nhìn 100 năm là cơ hội hiếm có để thành phố tái cấu trúc không gian, phân bổ dân số đô thị và xây dựng lại hạ tầng giao thông trên nền một chiến lược rõ ràng về phát triển siêu đô thị. Nhưng cơ hội đó đi kèm trách nhiệm: phải tính thẳng vào thực tế khả năng đạt quy mô 20-25 triệu dân, thay vì né tránh con số và chấp nhận tình trạng quá tải kéo dài. Thành phố đang được định hướng trở thành nơi hình thành các trung tâm kinh tế, tài chính, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế biển hàng đầu khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Để tham vọng này không biến thành gánh nặng cho người dân, quy hoạch phải gắn chặt với kế hoạch đầu tư công, sử dụng đất, phát triển hạ tầng và có cơ chế điều phối đủ mạnh, như lãnh đạo thành phố đã nhấn mạnh. Quan điểm cần thiết lúc này là dám thiết kế hạ tầng cho tương lai 25 triệu cư dân, rồi kiên trì biến bản vẽ thành các chương trình, dự án cụ thể, thay vì đặt mục tiêu siêu đô thị trên khẩu hiệu nhưng để đô thị lõi tiếp tục chịu đựng một mình.
