Không gian ngầm: từ vùng tối bị bỏ quên thành tài sản chiến lược
Không gian ngầm đô thị là phần không gian dưới mặt đất được quy hoạch, xây dựng và khai thác cho các mục đích hạ tầng, giao thông, dịch vụ và thương mại, giúp bổ sung diện tích sử dụng, giảm xung đột đất đai và tăng hiệu quả kết nối trong cấu trúc đô thị hiện đại. Trong bối cảnh quỹ đất trên mặt đất tại Thành phố Hồ Chí Minh ngày càng hạn hẹp, việc phát triển không gian ngầm không còn là lựa chọn phụ mà trở thành một trụ cột chiến lược của hạ tầng đô thị TPHCM. Hội đồng nhân dân thành phố vừa ban hành Nghị quyết về lập, thẩm định, phê duyệt và điều chỉnh quy hoạch không gian ngầm trên địa bàn, đánh dấu bước chuyển quan trọng: thành phố chính thức coi phần dưới lòng đất là dư địa phát triển có giá trị, chứ không phải vùng tối bị bỏ quên trong quy hoạch.
Khi mặt đất hết chỗ: thành phố buộc phải phát triển theo chiều sâu
Điểm xuất phát của cuộc “dịch chuyển xuống lòng đất” rất rõ ràng: khả năng mở rộng không gian trên mặt đất tại nhiều khu vực trung tâm đã bị giới hạn. Nếu tiếp tục dàn hàng ngang, TPHCM sẽ tự trói mình trong tắc nghẽn giao thông, thiếu bãi đỗ xe và xung đột sử dụng đất. Phát triển không gian ngầm vì thế trở thành giải pháp thiếu đất đai mang tính bắt buộc hơn là thử nghiệm. Theo Sở Xây dựng, khai thác hợp lý không gian ngầm có thể bổ sung không gian phát triển, giảm xung đột sử dụng đất, tăng năng lực hạ tầng và nâng cao hiệu quả kết nối giao thông công cộng. Một ví dụ cho thấy tiềm năng: một bãi đỗ xe ngầm 5 tầng tại công viên Lê Văn Tám được khảo sát có thể tạo thêm khoảng 5.000 chỗ để xe các loại – con số đủ để thay đổi cách tổ chức giao thông cả một khu vực trung tâm.
Quyền tự chủ mới dưới Luật Phát triển đô thị: cơ hội nhưng cũng là trách nhiệm
Điều đáng chú ý là Nghị quyết về không gian ngầm không xuất hiện trong khoảng trống pháp lý, mà cụ thể hóa điểm a khoản 3 Điều 11 Luật Phát triển đô thị ngày 28/8/2026 của Quốc hội. Đối với TPHCM, việc triển khai Luật này phải xuất phát từ cơ chế dành cho đô thị đặc biệt. Luật đã mở ra cơ hội để thành phố phát huy mạnh hơn vai trò động lực phát triển, trong đó có quyền phê duyệt quy hoạch tổng thể và quy hoạch không gian ngầm, tầm thấp, tầm cao. Nhưng quyền tự chủ không đồng nghĩa với hành động đơn lẻ. Việc phê duyệt quy hoạch không gian ngầm phải có ý kiến thống nhất của Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, cho thấy bài toán an ninh, an toàn kỹ thuật và lợi ích công cộng được đặt lên hàng đầu. Thành phố được trao quyền lựa chọn chính sách phát triển, nhưng cũng phải chịu trách nhiệm về chất lượng và tác động dài hạn của các quyết định đó.
Quy hoạch không gian ngầm: thêm diện tích nhưng không được thêm rủi ro
Không gian ngầm là nguồn lực phát triển, nhưng đồng thời tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu thiếu quy hoạch và kiểm soát chặt chẽ. Nghị quyết mới không chỉ nói chung chung về phát triển không gian ngầm, mà đi thẳng vào các thông số kỹ thuật và cơ chế sử dụng. Thành phố quy định trong ranh giới thửa đất, người sử dụng đất được dùng lòng đất đến độ sâu tối đa 15 mét tính từ mốc cao độ quy định mà không phải trả tiền sử dụng không gian ngầm. Vượt quá độ sâu này, công trình phải phù hợp quy hoạch, không chồng lấn công trình khác, bảo đảm an toàn kỹ thuật và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính. Tiến sĩ Phạm Viết Thuận đề xuất thành phố không truy thu đối với các công trình ngầm đã đưa vào khai thác trước ngày 1/1/2027 – một quan điểm hợp lý nếu muốn khuyến khích đầu tư mà không tạo cú sốc chính sách. Tuy nhiên, quy hoạch đô thị bền vững đòi hỏi hơn thế: phải tính đến mối quan hệ giữa các tầng không gian, giữa công trình ngầm với mặt đất và giữa các dự án liên quan, nếu không, thành phố có thể tự tạo ra “mê cung” dưới lòng đất khó kiểm soát.
Từ chính sách đến đời sống: không gian ngầm chỉ có ý nghĩa khi phục vụ người dân
Nếu chỉ nhìn không gian ngầm như một “mỏ” diện tích mới, TPHCM sẽ bỏ lỡ giá trị lớn nhất: cải thiện trực tiếp đời sống đô thị. Một khu vực quanh nhà ga chỉ thực sự thành công khi người dân đi lại thuận tiện, có thể tiếp cận nhà ở và dịch vụ, trong khi hạ tầng đủ sức đáp ứng nhu cầu. Phương án bãi đỗ xe ngầm hay các nhà ga metro ngầm không chỉ bổ sung quỹ đỗ xe, mà còn giảm áp lực lên hạ tầng giao thông trên mặt đất và hỗ trợ tổ chức giao thông đô thị theo hướng đồng bộ, hiện đại. Hiệu quả phối hợp giữa thành phố và các bộ, ngành cần được đo bằng kết quả phát triển: thời gian xử lý được rút ngắn, nguồn lực được sử dụng hiệu quả, chi phí đi lại và kinh doanh giảm, khả năng tiếp cận dịch vụ tăng. Nhiệm vụ trước mắt là rà soát, cập nhật và số hóa dữ liệu công trình ngầm, từng bước xây dựng hệ thống thông tin thống nhất để phục vụ quy hoạch, thẩm định, cấp phép và quản lý đầu tư. Về dài hạn, thành phố và các bộ, ngành phải cùng đánh giá tác động liên vùng, nhận diện rủi ro và tổng kết kinh nghiệm, để không gian ngầm thực sự trở thành nền tảng cho quy hoạch đô thị bền vững chứ không chỉ là giải pháp tình thế cho bài toán thiếu đất.
