Sách giáo khoa miễn phí là gì và vì sao phụ huynh vẫn lo chi phí?
Sách giáo khoa miễn phí là chính sách Nhà nước đầu tư bộ sách giáo khoa chính khóa vào thư viện trường học để học sinh mượn dùng trong năm học, sau đó hoàn trả để tái sử dụng, áp dụng theo lộ trình và hướng tới chi trả bằng ngân sách nhà nước cho toàn bộ học sinh phổ thông. Điểm tích cực dễ thấy: phụ huynh có thể giảm đáng kể khoản tiền mua bộ sách cơ bản mỗi năm. Tuy vậy, quan niệm rằng “đã miễn phí sách thì không còn phải trả thêm gì” là một ảo tưởng nguy hiểm. Ngay trong các địa phương tiên phong, nhiều phụ huynh vẫn ngỡ ngàng khi nhà trường thông báo phải mua thêm sách tiếng Anh khoảng 200.000 đồng một bộ. Thực tế, ranh giới giữa sách giáo khoa miễn phí và học liệu tự chi trả vẫn mờ với đa số gia đình, và nếu không được làm rõ, chính sách giáo dục mới sẽ khó tạo được niềm tin.
Lộ trình sách giáo khoa miễn phí và bộ sách thống nhất: Tiết kiệm có đi kèm rủi ro?
Dự thảo nghị quyết mới về giáo dục đề xuất sử dụng một bộ sách giáo khoa giáo dục phổ thông thống nhất trên toàn quốc từ năm học 2026-2027, đồng thời đặt mục tiêu hoàn thành việc cung cấp miễn phí sách giáo khoa cho học sinh vào năm 2030. Đây là bước ngoặt chính sách giáo dục mới, nhằm cắt giảm chi phí, giảm áp lực lựa chọn sách và tạo sự ổn định. Theo Nghị định 271/2026/NĐ-CP, Nhà nước đầu tư sách cho thư viện, học sinh mượn dùng rồi trả lại để tái sử dụng, triển khai theo lộ trình thay vì làm ồ ạt một lần. Một câu có thể trích dẫn là: "Chính phủ đề xuất cho phép sử dụng một bộ sách giáo khoa giáo dục phổ thông thống nhất trên toàn quốc từ năm học 2026-2027; thực hiện cung cấp miễn phí sách giáo khoa cho học sinh hoàn thành vào năm 2030". Tuy nhiên, ý tưởng quay lại một bộ sách duy nhất đang bị đặt câu hỏi về nguy cơ độc quyền, đi ngược tinh thần đa dạng hóa học liệu, và nếu khâu thẩm định, giám sát chất lượng không đủ mạnh, phụ huynh sẽ là người phải gánh hậu quả lâu dài.
Từ trung ương đến địa phương: chính sách thống nhất, cách thực hiện lại khác nhau
Chính sách sách giáo khoa miễn phí được thiết kế có tính mở: các địa phương được khuyến khích chủ động triển khai sớm nếu cân đối được ngân sách, thay vì chờ thời điểm áp dụng trên phạm vi cả nước từ khoảng năm học 2029-2030. Điều này giải thích vì sao trong năm học 2026-2027, nhiều nơi như TP.HCM, Quảng Ninh, Huế, Cà Mau và xã Hòa Vang (Đà Nẵng)… đã lên kế hoạch thực hiện miễn phí sách giáo khoa cho học sinh trước khi chính sách bao phủ toàn quốc. Theo Bộ Tư pháp, mục tiêu của nghị quyết là tạo hành lang pháp lý đặc thù, vượt trội để Chính phủ, các Bộ, ngành và địa phương triển khai đồng bộ, quyết liệt ngay từ năm 2026. Từ góc nhìn phụ huynh, chính sách giáo dục mới lại đang tạo ra bản đồ chi phí rất khác nhau: cùng một lớp học, nhưng ở mỗi tỉnh thành, mức độ được miễn, loại sách được hỗ trợ và thời điểm áp dụng không hoàn toàn giống nhau. Sự không đồng nhất này buộc cha mẹ phải chủ động hỏi trường, thay vì trông chờ một thông điệp chung từ trung ương.
Sách tiếng Anh khoảng 200.000 đồng: khoảng trống lớn nhất trong kỳ vọng miễn phí
Vấn đề gây bức xúc nhất hiện nay là chi phí sách tiếng Anh. Dù con được mượn bộ sách giáo khoa chính khóa miễn phí, nhiều phụ huynh vẫn phải đóng khoảng 200.000 đồng để mua sách tiếng Anh mỗi năm. Lý do nằm ở chỗ chính sách chỉ chi trả cho sách giáo khoa trong danh mục Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt, trong khi nhiều trường triển khai chương trình tiếng Anh tăng cường, liên kết hoặc dùng học liệu do nhà xuất bản quốc tế biên soạn nhằm nâng cao năng lực ngoại ngữ. Các bộ học liệu này – thường gồm sách học, sách bài tập, học liệu thực hành, tài khoản học trực tuyến và tài liệu đi kèm – không thuộc diện sách giáo khoa miễn phí nên phụ huynh phải tự mua nếu đăng ký cho con tham gia. Nói cách khác, sách giáo khoa miễn phí chỉ che đi phần nổi của tảng băng chi phí, còn khoản chi phí sách tiếng Anh tăng cường vẫn là gánh nặng mà gia đình trung lưu và nhóm thu nhập thấp phải cân nhắc kỹ.
Phụ huynh cần chuẩn bị gì: đọc kỹ chính sách, hỏi rõ nhà trường, tính trước các khoản
Điểm cốt lõi mà phụ huynh cần nắm: sách giáo khoa miễn phí không đồng nghĩa mọi loại sách sử dụng trong nhà trường đều được Nhà nước chi trả. Miễn phí chỉ áp dụng cho bộ sách giáo khoa chính khóa nằm trong danh mục phê duyệt; còn các học liệu cho chương trình tiếng Anh tăng cường hoặc bổ trợ, nếu mang tính lựa chọn, vẫn là khoản ngân sách gia đình phải tự tính. Các chương trình tăng cường thường được tổ chức theo hình thức tự nguyện, phụ huynh chủ động đăng ký cho con theo học; khi đã tham gia, việc mua bộ học liệu đi kèm là yêu cầu gần như bắt buộc để bảo đảm việc học. Vì vậy, trong bối cảnh chính sách giáo dục mới đang mở ra nhiều ưu đãi nhưng cũng nhiều lựa chọn, cách chuẩn bị khôn ngoan là: 1) hỏi rõ trường về danh mục sách được miễn phí, danh mục phải mua; 2) cân nhắc kỹ giữa lợi ích của chương trình tăng cường và khả năng tài chính; 3) theo dõi các thông tin nghị quyết và nghị định mới để kịp thời điều chỉnh kế hoạch chi tiêu cho năm học 2026-2027 và các năm tiếp theo.
