Sách giáo khoa miễn phí là gì và vì sao vẫn có tiền phải đóng?
Sách giáo khoa miễn phí là chính sách giáo dục mà Nhà nước đầu tư mua sách giáo khoa theo danh mục được phê duyệt, đưa vào thư viện trường để học sinh mượn dùng trong năm học và hoàn trả, nhằm giảm chi phí bắt buộc cho gia đình, nhưng không bao gồm mọi loại sách và học liệu khác được sử dụng trong nhà trường.
Theo Nghị định 271/2026/NĐ-CP, học sinh phổ thông sẽ được hưởng sách giáo khoa miễn phí theo lộ trình thông qua cơ chế mượn – trả từ thư viện. Nhiều địa phương đã chủ động tham gia cuộc chơi này thay vì chờ đến khi áp dụng đồng loạt trên cả nước. Tuy nhiên, phụ huynh nhanh chóng nhận ra một nghịch lý: sách giáo khoa miễn phí không đồng nghĩa với việc con họ “thoát” tất cả phí học sinh liên quan đến sách vở. Khi năm học mới tới gần, khoản chi phí sách tiếng Anh khoảng 200.000 đồng trở thành câu hỏi khó nuốt: tại sao nói miễn phí mà vẫn phải nộp tiền?
Khoảng 200.000 đồng cho sách tiếng Anh: miễn phí tới đâu, phụ phí từ đâu?
Điều khiến nhiều phụ huynh băn khoăn chính là chi phí sách tiếng Anh khoảng 200.000 đồng cho mỗi học sinh, ngay cả khi các em đã được mượn bộ sách giáo khoa chính khóa. Khoản này thường bao gồm sách học, sách bài tập, học liệu thực hành, tài khoản học trực tuyến và tài liệu kèm theo phục vụ các chương trình tiếng Anh tăng cường hoặc bổ trợ.
Điểm mấu chốt nằm ở chỗ: chỉ sách giáo khoa nằm trong danh mục do Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt mới thuộc diện sách giáo khoa miễn phí. Những giáo trình tiếng Anh liên kết, tài liệu quốc tế dùng cho chương trình tăng cường không nằm trong danh mục này nên Nhà nước không mua sắm, phụ huynh phải tự chi nếu đăng ký cho con theo học. Về mặt pháp lý, các chương trình tăng cường là tự nguyện và phải dựa trên sự đồng thuận; về thực tế, một khi lớp học đã được tổ chức, áp lực “không để con mình tụt lại” dễ biến tự nguyện thành gần như bắt buộc.
Nghệ An và bài toán ưu tiên: 216.697 học sinh được đề xuất hỗ trợ
Trong bức tranh sách giáo khoa miễn phí, Nghệ An là ví dụ cho cách một địa phương cố gắng dùng nguồn lực hạn chế để thu hẹp bất bình đẳng. Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh này đã trình UBND phương án miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông cho năm học 2026-2027, sau khi cân nhắc ba kịch bản hỗ trợ khác nhau.
Cuối cùng, Sở đề xuất tập trung vào nhóm học sinh thuộc diện ưu tiên, chính sách và vùng khó khăn, với 216.697 học sinh từ lớp 1 đến lớp 12 dự kiến được nhận sách giáo khoa miễn phí. Tổng kinh phí dự kiến hơn 42 tỷ đồng được đánh giá là phù hợp với khả năng cân đối ngân sách và đảm bảo tính minh bạch, kế thừa các chính sách hiện hành. Một quy định đáng chú ý là sách sau khi tiếp nhận phải được dán nhãn “Tài sản thư viện - Hàng không bán”, cập nhật mã mượn – trả và giao tới tay học sinh trước ngày 20/8, chậm nhất 15 ngày trước khi khai giảng.
Khoảng cách giữa chính sách và thực tế chi tiêu của phụ huynh
Từ góc nhìn phụ huynh, sách giáo khoa miễn phí mang lại một khoản giảm tải đáng kể, đặc biệt ở những vùng khó khăn. Một hiệu trưởng tại Nghệ An nhận xét, phương án hỗ trợ này vừa mang tính nhân văn, vừa giảm áp lực cho các trường và phụ huynh vùng dân tộc thiểu số. Nhưng với các gia đình ở đô thị hay khu vực thực hiện nhiều chương trình tăng cường, bức tranh tài chính lại không nhẹ nhàng như khẩu hiệu “miễn phí” gợi ra.
Chi phí sách tiếng Anh khoảng 200.000 đồng không phải là con số nhỏ đối với nhiều gia đình có thu nhập trung bình hoặc thấp. Dù về lý thuyết là lựa chọn tự nguyện, thực tế, việc không cho con tham gia chương trình tăng cường có thể khiến phụ huynh lo con mình mất cơ hội tiếp cận giáo trình hiện đại. Thế là một phần phí học sinh chuyển từ kênh bắt buộc (sách giáo khoa) sang kênh bổ sung (sách tăng cường), khiến khoảng cách giữa kỳ vọng giảm chi và thực tế chi tiêu ngày khai giảng vẫn khá xa.
Cần một ranh giới rõ ràng: sách nào miễn phí, sách nào phụ huynh phải trả?
Vấn đề cốt lõi không chỉ là con số 200.000 đồng, mà là ranh giới giữa sách giáo khoa miễn phí và học liệu bổ trợ vẫn mập mờ trong cảm nhận của phụ huynh. Nghị định đã nêu tiêu chí: sách được miễn phí là sách giáo khoa trong danh mục được Bộ phê duyệt. Tuy nhiên, với người dân, khái niệm “sách dùng trong nhà trường” thường bị hiểu là một khối đồng nhất, dẫn tới kỳ vọng tất cả đều do Nhà nước chi trả.
Để chính sách giáo dục phát huy hiệu quả, cần ba động thái song hành. Thứ nhất, công khai chi tiết danh mục sách giáo khoa miễn phí và tách bạch rõ các bộ học liệu tăng cường. Thứ hai, các trường phải minh bạch về mục đích, mức thu, nội dung chương trình tiếng Anh tăng cường và tránh biến tài liệu tham khảo thành tài liệu “bắt buộc trá hình”. Thứ ba, các địa phương nên ưu tiên ngân sách cho nhóm yếu thế như cách Nghệ An đang làm, đồng thời chuẩn bị lộ trình mở rộng dần đối tượng thụ hưởng. Chỉ khi ranh giới sách nào miễn phí, sách nào phải trả được nói rõ, phụ huynh mới có thể tin rằng mỗi đồng mình chi cho giáo dục con đều là khoản chi có lý.
