Sách giáo khoa miễn phí: Chính sách tiến bộ nhưng chưa trọn vẹn
Sách giáo khoa miễn phí là chính sách Nhà nước đầu tư mua sắm sách nằm trong danh mục được phê duyệt, cấp cho thư viện trường để học sinh mượn học rồi hoàn trả, nhằm giảm gánh nặng chi phí phụ huynh, tiến tới bảo đảm cơ hội tiếp cận giáo dục đồng đều cho học sinh cả nước theo một lộ trình dài hạn. Chính sách này được cụ thể hóa trong Nghị định 271/2026/NĐ-CP, theo đó học sinh phổ thông sẽ được miễn phí sách giáo khoa theo lộ trình, thông qua hình thức Nhà nước đầu tư sách cho thư viện trường học để mượn dùng trong năm học và tái sử dụng. Việc ban hành các cơ chế, chính sách đặc thù từ năm 2026 được kỳ vọng tạo hành lang pháp lý để đẩy nhanh bước chuyển cho giáo dục phổ thông. Nhưng khi đi vào đời sống, "miễn phí" lại không đơn giản như nhiều phụ huynh hình dung.
Miễn phí sách giáo khoa, vẫn phải mua sách tiếng Anh 200.000 đồng
Nhiều địa phương như TP.HCM, Quảng Ninh, Huế, Cà Mau và xã Hòa Vang (Đà Nẵng) bắt đầu triển khai sách giáo khoa miễn phí cho học sinh từ năm học 2026-2027. Tuy vậy, phụ huynh vẫn phải đóng khoảng 200.000 đồng để mua học liệu tiếng Anh cho con. Đây là điểm vênh rõ rệt giữa khẩu hiệu "sách giáo khoa miễn phí" và chi phí phụ huynh học sinh trên thực tế. Nguyên nhân nằm ở việc Nhà nước chỉ chi cho sách giáo khoa chính khóa nằm trong danh mục được Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt, trong khi các bộ sách phục vụ chương trình tiếng Anh tăng cường, liên kết hoặc học liệu quốc tế không nằm trong phạm vi này. Khoản chi khoảng 200.000 đồng thường bao gồm sách học, sách bài tập, học liệu thực hành và tài khoản học trực tuyến. Vậy là sách giáo khoa miễn phí, nhưng chi phí sách tiếng Anh vẫn là bài toán phụ huynh tự xoay.
Nghệ An và bức tranh bất bình đẳng chi phí giữa các nhóm học sinh
Ở Nghệ An, Sở Giáo dục và Đào tạo đề xuất miễn phí sách giáo khoa cho học sinh thuộc diện ưu tiên, chính sách và vùng khó khăn trong năm học 2026-2027. Theo báo cáo, sẽ có 216.697 học sinh từ lớp 1 đến lớp 12 ở biên giới, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, vùng đặc biệt khó khăn, cũng như học sinh gia đình chính sách, mồ côi, khuyết tật, hộ nghèo, cận nghèo được miễn phí sách giáo khoa với tổng kinh phí dự kiến hơn 42 tỷ đồng. Đây là quyết định đúng về mặt ưu tiên nguồn lực, giúp giảm áp lực cho phụ huynh vùng khó khăn và phản ánh rõ định hướng hỗ trợ nhóm yếu thế. Nhưng nhìn toàn tỉnh, còn hơn nửa triệu học sinh không thuộc diện này vẫn phải tự lo sách giáo khoa và các chi phí bổ trợ. Chênh lệch chính sách giữa các nhóm làm dấy lên câu hỏi: chúng ta thực sự muốn bình đẳng về cơ hội học tập đến mức nào, và ai là người còn đứng ngoài vùng "miễn phí"?
Một bộ sách thống nhất từ 2026-2027: giảm hay tăng chi phí ngầm?
Chính phủ đang đề xuất cho phép sử dụng một bộ sách giáo khoa giáo dục phổ thông thống nhất trên toàn quốc từ năm học 2026-2027, đồng thời đặt mục tiêu cung cấp miễn phí sách giáo khoa cho học sinh, hoàn thành vào năm 2030. Lý do là để giảm tốn kém, thiếu đồng bộ và áp lực xã hội từ việc lựa chọn nhiều bộ sách khác nhau. Nếu được thông qua, đây sẽ là bước ngoặt của chính sách giáo dục 2026, vì sách giáo khoa miễn phí không còn là nỗ lực rời rạc của từng địa phương mà thành cam kết ở tầm quốc gia. Tuy nhiên, chính sách này mới nói rõ về sách trong danh mục chính thức. Các môn, chương trình ngoài sách giáo khoa như tiếng Anh tăng cường hay các học liệu ngoại ngữ khác vẫn chưa được định vị rõ: sẽ miễn phí, trợ giá, hay tiếp tục để phụ huynh tự chi trả? Câu hỏi này không thể bị bỏ quên nếu muốn coi sách giáo khoa miễn phí là giải pháp thực sự giảm chi phí phụ huynh học sinh.
Khoảng trống chính sách: nếu không thêm, miễn phí sẽ chỉ là khẩu hiệu
Hiện nay, các cơ sở giáo dục chỉ được tổ chức giảng dạy những chương trình đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, và với các chương trình tiếng Anh tăng cường hoặc lựa chọn, nhà trường phải công khai mục đích, danh mục học liệu, mức thu, trên cơ sở đồng thuận của phụ huynh. Quy định này bảo vệ sự minh bạch, nhưng chưa chạm tới cốt lõi: liệu Nhà nước có coi những môn học ngoài bộ sách chính thức là phần cần thiết của năng lực học sinh, để từ đó thiết kế cơ chế hỗ trợ hay không. Nếu sách giáo khoa miễn phí nhưng các học liệu quan trọng như tiếng Anh tăng cường vẫn hoàn toàn do gia đình tự gánh, chính sách sẽ vô tình phân tầng học sinh theo khả năng chi trả. Một lộ trình mới cho giáo dục phổ thông không thể chỉ quan tâm đến bộ sách trong thư viện, mà phải trả lời dứt khoát: đâu là khối kiến thức tối thiểu mà mọi học sinh đều có quyền tiếp cận mà không bị rào cản chi phí. Khi đó, khái niệm "miễn phí" mới có nội dung, chứ không dừng ở tên gọi.
