Thi trên máy tính THPT: bước ngoặt đầu tiên của kỳ thi số hóa
Thi trên máy tính THPT là hình thức kiểm tra và thi trong đó toàn bộ bài làm của học sinh được thực hiện, nộp và chấm trên hệ thống số, đòi hỏi hạ tầng công nghệ, ngân hàng đề điện tử, quy trình bảo mật dữ liệu và kỹ năng số cơ bản để thay thế dần bài thi giấy truyền thống, hướng tới một kỳ thi số hóa đồng bộ trên phạm vi toàn hệ thống giáo dục phổ thông. Chủ trương này đang được triển khai thí điểm ở TP.HCM, nơi Bộ Giáo dục và Đào tạo thông báo sẽ tổ chức thí điểm kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính từ năm học 2026-2027 tại một số địa phương, trong đó thành phố được chọn đi đầu tham gia.
Điểm đáng chú ý là TP.HCM không còn dừng ở các kỳ thi thử vô thưởng vô phạt. Từ kinh nghiệm những lần thi thử không lấy kết quả, trong năm học mới, Sở Giáo dục và Đào tạo cho biết sẽ thí điểm cho một số lượng học sinh làm bài kiểm tra, thi trên máy tính nhưng lấy kết quả thực, tức điểm số sẽ được công nhận trong học bạ và xét phân loại học lực. Đây là bước chuyển mang tính cam kết: ngành giáo dục thành phố chấp nhận để công nghệ can thiệp trực tiếp vào hệ thống đánh giá chính thức, thay vì chỉ coi thi điện tử như một cuộc thử nghiệm bên lề.
Vì sao phải chuyển đổi giáo dục số ngay lúc này?
Nếu vẫn giữ cách thi trên giấy trong bối cảnh số lượng thí sinh tăng nhanh, TP.HCM sẽ sớm chạm trần về năng lực tổ chức và giám sát. Thành phố hiện là địa phương có số học sinh tham dự thi tốt nghiệp THPT lớn nhất cả nước, đã tổ chức thành công các kỳ thi với tỷ lệ tốt nghiệp đạt 99,76% cùng 288 học sinh đạt giải kỳ thi học sinh giỏi quốc gia trong năm học vừa qua. Với quy mô như vậy, tiếp tục nhân bản một mô hình thi truyền thống nặng giấy, nặng nhân lực và dễ sai sót không còn là lựa chọn hợp lý. Chuyển sang kỳ thi số hóa giúp nhà quản lý đối mặt trực diện với yêu cầu tối ưu quy trình, dữ liệu và nhân sự.
Chủ trương mở rộng hình thức kiểm tra định kỳ trên máy tính được đánh giá là phù hợp với quá trình chuyển đổi giáo dục số hiện nay. Tuy nhiên, "thi trên máy tính là xu thế tất yếu" chỉ có ý nghĩa khi đi kèm chuẩn bị nghiêm túc về hạ tầng và con người. Từ góc nhìn quản lý giáo dục, các hiệu trưởng đều thống nhất rằng nếu nhà trường chờ đến khi yêu cầu thay đổi chính thức mới bắt đầu, sẽ không thể kịp thích ứng. Vì thế, nhiều trường THPT ở TP.HCM đã chủ động tổ chức dạy học, kiểm tra trên môi trường số, thử nghiệm bài kiểm tra giữa kỳ bằng laptop và smartphone, để học sinh lẫn giáo viên làm quen quy trình số hóa ngay trong lớp học thường ngày.
Cơ sở vật chất và năng lực số: nền móng bắt buộc phải có
Chuyển sang thi trên máy tính THPT không chỉ là thay tờ giấy bằng màn hình; đó là một cuộc nâng cấp tổng lực về hạ tầng công nghệ và năng lực số trong toàn trường. Phó giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM nhấn mạnh thành phố đứng trước yêu cầu chuẩn bị toàn diện về hạ tầng kỹ thuật và quy trình tổ chức thi để từng bước triển khai thí điểm thi tốt nghiệp THPT trên máy tính từ các năm học tiếp theo. Nói cách khác, chuẩn bị thi điện tử không thể là câu chuyện của một vài phòng máy mà là tái thiết toàn bộ hệ sinh thái thi cử: từ hệ thống máy chủ, mạng internet, phần mềm quản lý thi đến ngân hàng đề được xây dựng, quản trị và bảo mật một cách chuyên nghiệp.
Ở cấp trường, các hiệu trưởng đang biến chủ trương thành hành động cụ thể. Có trường mới thành lập đã xác định ngay từ đầu rằng việc chuyển từ kiểm tra, thi trên giấy sang thi trên máy tính đặt ra yêu cầu đổi mới đồng bộ phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá và quản trị nhà trường, nên tập trung tập huấn cho giáo viên, xây dựng ngân hàng câu hỏi, đầu tư cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ thông tin và tổ chức kiểm tra, thi thử trên máy tính để học sinh làm quen. Một trường khác rà soát phòng học tin học, số lượng máy tính, các phần mềm hiện có, xây dựng kho học liệu trực tuyến, bài giảng e-learning, hệ thống quản lý thi và ngân hàng đề để phục vụ kiểm tra định kỳ và thi tốt nghiệp trên máy tính. Cách làm này cho thấy: ai coi hạ tầng số là trung tâm, người đó sẽ dẫn đầu trong kỳ thi số hóa.
Giáo viên, học sinh cần chuẩn bị gì cho thi tốt nghiệp THPT 2027?
Với lộ trình tổ chức thử nghiệm thi tốt nghiệp THPT trên máy tính từ năm học 2026-2027, các trường THPT không thể chỉ mua thêm máy tính rồi chờ kỳ thi đến. Năm học này chính là giai đoạn bản lề để xây dựng năng lực cho giáo viên và học sinh. Một hiệu trưởng khẳng định học sinh cần được hình thành đồng thời kiến thức, năng lực giải quyết vấn đề, khả năng tự học và năng lực sử dụng công nghệ trong quá trình học tập, kiểm tra, đánh giá. Điều đó có nghĩa là bài kiểm tra trên máy tính sẽ không dung thứ việc học vẹt: nếu không biết đọc kỹ câu hỏi trên màn hình, không thành thạo thao tác nộp bài, học sinh có thể mất điểm chỉ vì kỹ năng số yếu, chứ không phải vì thiếu kiến thức chuyên môn.
Đối với giáo viên, thi trên máy tính THPT sẽ là phép thử về khả năng thiết kế đánh giá chất lượng chứ không phải chỉ ra đề cho có. Các trường đang tổ chức tập huấn để giáo viên quen với quy trình kiểm tra trên môi trường số, biết sử dụng hệ thống quản lý thi, ngân hàng đề, đồng thời chủ động hơn trong xây dựng, quản lý và tổ chức bài kiểm tra điện tử. Khi phòng thi số được vận hành, giám thị được giải phóng khỏi phần lớn nghiệp vụ thủ công như bố trí chỗ ngồi, bóc, phát đề; công việc chính là xác minh căn cước công dân của học sinh và giám sát quy trình phòng thi. Nếu lực lượng giáo viên không sớm làm chủ công nghệ, những lỗi phần mềm, mất bài thi, hay trục trặc đăng nhập sẽ trở thành nỗi ám ảnh trong kỳ thi tốt nghiệp THPT 2027.
Lợi ích, rủi ro và điều kiện để thi điện tử không trở thành cuộc mạo hiểm
Không thể phủ nhận những lợi ích mà kỳ thi số hóa mang lại cho cả học sinh lẫn giáo viên. Trong một lần thử nghiệm kiểm tra giữa kỳ trên máy tính, laptop và smartphone, kết quả cho thấy học sinh có thể nhận kết quả ngay sau khi hoàn thành và nộp bài; nhiều em thích thú vì biết ngay câu trả lời đúng, nhận diện lỗi sai của mình, giáo viên giảm đáng kể thời gian chấm bài để tập trung phân tích kết quả và hỗ trợ học sinh, nhà trường giảm được lượng giấy sử dụng, còn dữ liệu bài kiểm tra trở thành nguồn thông tin hữu ích để nhìn nhận quá trình học tập một cách nhanh chóng và có hệ thống. Đây chính là những hiệu quả mà thi trên máy tính THPT hướng tới: chấm bài nhanh hơn, ít sai sót hơn và phản hồi học tập được gửi trả cho học sinh gần như tức thời.
Nhưng biến phòng thi thành phòng máy cũng đồng nghĩa chấp nhận rủi ro công nghệ. Thực tế kiểm tra giữa kỳ cho thấy khi khoảng 2.300 học sinh cùng truy cập hệ thống để nhận đề, đường truyền có thời điểm chịu tải lớn khiến một số em khó truy cập hoặc bị gián đoạn; trong quá trình làm bài, có trường hợp thoát khỏi bài kiểm tra do mở cửa sổ khác hoặc mạng không ổn định, cuối giờ hệ thống lại chịu áp lực lớn khi hàng loạt học sinh nộp bài cùng lúc. Ở một điểm thi thử khác, các nhà trường nhận ra nguồn điện ổn định cho máy chủ và mạng internet là điều sống còn; nếu máy cá nhân mất nguồn, học sinh có thể đăng nhập lại bằng máy khác, nhưng mất điện ở máy chủ sẽ khiến cả điểm thi đình trệ. Sau những thử nghiệm này, thành phố tính toán việc tổ chức thi thành 5 ca, mỗi đợt 200 thí sinh trong một điểm thi 1.000 em để phân bổ tải truy cập. Đây là cách tiếp cận đúng: làm, đo lường, điều chỉnh và tiếp tục hoàn thiện, thay vì coi thi điện tử là cuộc mạo hiểm một lần rồi thôi.
