El Niño Đông Nam Á: hiện tượng khí hậu không còn là chuyện xa vời
El Niño Đông Nam Á là hiện tượng khí hậu khi nhiệt độ bề mặt nước biển khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương xích đạo tăng cao, làm thay đổi sâu sắc quy luật mưa, nắng và nhiệt độ trên nhiều vùng, kéo theo hạn hán, nắng nóng kéo dài và thiếu nước, tác động trực tiếp đến khí hậu Việt Nam và an ninh lương thực toàn khu vực. Theo các cơ quan khí tượng, ENSO đã chuyển sang trạng thái El Niño và xu thế khí hậu Việt Nam từ nay đến hết năm chịu sự chi phối chủ đạo của pha nóng này với cường độ từ mạnh đến rất mạnh. Điều đáng nói là El Niño lần này không chỉ là một biến đổi thời tiết ngắn hạn, mà là phép thử khắc nghiệt cho năng lực quy hoạch nước, sản xuất nông nghiệp và quản trị rủi ro ở Đông Nam Á. Nếu các chính phủ vẫn coi đây là một vòng lặp tự nhiên rồi sẽ qua, họ đang đánh giá thấp mức độ đe dọa đối với lương thực, năng lượng và sinh kế hàng chục triệu người.
El Niño rất mạnh: xác suất 100% và những tín hiệu khí hậu đáng lo
Ngày 18/8, Bộ Nông nghiệp và Môi trường chính thức gửi văn bản yêu cầu các tỉnh Trung Bộ, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long tổ chức triển khai giải pháp phòng, chống hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn do El Niño. Đây không phải lời cảnh báo chung chung: cơ quan chuyên môn khẳng định từ tháng 9-11, El Niño duy trì cường độ mạnh đến rất mạnh với xác suất 100%, trong đó 93% đạt mức rất mạnh. Từ tháng 10-12, xác suất El Niño rất mạnh lên tới 95%, và từ 12 đến 2 năm sau vẫn giữ cường độ mạnh đến rất mạnh với xác suất 93%. Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, El Niño đã hình thành từ giữa năm và có xu hướng duy trì, thậm chí mạnh lên trong những tháng cuối năm, có thể kéo dài sang đầu năm sau. Các mô hình của tổ chức khí tượng quốc tế cho thấy nhiệt độ bề mặt nước biển khu vực trọng điểm Thái Bình Dương xích đạo có thể cao hơn trung bình khoảng 2°C trong giai đoạn tháng 7-9. Những con số này không còn cho phép cách tiếp cận "chờ xem"; chúng là dữ liệu yêu cầu các bộ ngành đẩy nhanh kịch bản rủi ro rất cao, coi El Niño như một biến cố cực đoan chứ không phải thời tiết thất thường.
Hạn hán 2026, mùa đông ấm và mùa mưa Nam Bộ kết thúc sớm
Tác động lên khí hậu Việt Nam đã được vẽ khá rõ: bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông trong những tháng còn lại dự kiến thấp hơn trung bình nhiều năm, chỉ khoảng 4-6 cơn, với 1-3 cơn có khả năng ảnh hưởng trực tiếp đất liền. Ngược lại, nắng nóng kéo dài vẫn diễn biến phức tạp; các khu vực từ Thanh Hóa đến Thừa Thiên Huế và duyên hải Nam Trung Bộ được dự báo có số ngày nắng nóng cao hơn trung bình và cao hơn cùng kỳ năm trước. Nhiều kênh rạch nội đồng Cần Thơ đã khô hạn do nắng nóng kéo dài, như một hình ảnh cảnh báo sớm về hạn hán 2026 nếu El Niño đạt đỉnh đúng như kịch bản. Đồng thời, El Niño làm suy yếu không khí lạnh, khiến các đợt rét đậm, rét hại đến muộn hơn, số ngày rét giảm đáng kể; nhiều khả năng cả nước trải qua mùa đông ấm hơn bình thường. Đài Khí tượng thủy văn Nam Bộ nhận định El Niño đã tiệm cận mức kỷ lục 2015-2016 và có thể vượt ngưỡng, đồng thời cảnh báo mùa mưa Nam Bộ năm nay có thể kết thúc sớm 10-20 ngày, vào khoảng tuần đầu đến giữa tháng 11. Điều này không chỉ thay đổi lịch thời vụ mà còn là bước đệm cho xâm nhập mặn tràn sâu, tái hiện – thậm chí vượt – kịch bản khốc liệt trên vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Đông Nam Á trước vòng xoáy hạn hán, nắng nóng kéo dài và khủng hoảng nước
Theo các mô hình khu vực, Đông Nam Á có thể phải đối mặt với những tác động nghiêm trọng, trong bối cảnh từng trải qua hạn hán trên diện rộng trong sự kiện El Niño mạnh 1997-1998. Trong điều kiện El Niño, lượng mưa tại nhiều nơi thường giảm so với trung bình nhiều năm, một số vùng thiếu hụt đáng kể; Tây Nguyên, Duyên hải Nam Trung Bộ và một phần Nam Bộ là những điểm nóng về nắng nóng kéo dài, khô hạn và thiếu nước. Trên toàn khu vực, El Niño Đông Nam Á có thể ảnh hưởng đến những mặt hàng chủ lực như lúa gạo và dầu cọ, trong khi đợt El Niño 2015-2016 từng khiến sản lượng lúa gạo khu vực giảm đáng kể. Indonesia và Malaysia đối mặt nguy cơ cao về nông nghiệp, cháy rừng và khói mù, còn Philippines có thể chịu sức ép lên trang trại, nguồn nước và thủy điện do lượng mưa giảm. Với Việt Nam – một nguồn cung robusta lớn – nắng nóng kéo dài và thiếu nước tưới ở Tây Nguyên sẽ khiến cà phê nhạy cảm hơn với biến động thời tiết, tác động lên năng suất và cả thị trường. Rau củ, cây ăn quả và thực phẩm tươi sống, cùng các nguyên liệu như ngô, đậu tương dùng trong thức ăn chăn nuôi, đều có thể bị ảnh hưởng về sản lượng và chi phí sản xuất nếu tình trạng thiếu nước và thời tiết bất lợi kéo dài. Nếu các chính phủ coi đây là bài toán từng nước tự giải, khu vực sẽ dễ rơi vào tình trạng "khủng hoảng nước cộng hưởng", khi sụt giảm nguồn cung ở nhiều quốc gia cùng lúc làm rung chuyển thị trường lương thực và thức ăn chăn nuôi toàn cầu.
Ứng phó thiếu nước: Việt Nam cần chuyển từ phản ứng sang chuẩn bị chủ động
Điểm tích cực là Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã yêu cầu các địa phương xây dựng, cập nhật phương án phòng, chống hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn mùa khô theo kịch bản rủi ro rất cao, với xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long tương đương năm 2019-2020 và hạn hán, thiếu nước ở các vùng còn lại tương đương giai đoạn 2014-2016. Kịch bản này ước tính có thể ảnh hưởng tới hàng chục nghìn héc-ta lúa Đông Xuân, lúa-tôm và cây ăn trái nếu không có chuẩn bị tốt. Bộ yêu cầu tiếp tục thực hiện nghiêm chỉ đạo của Thủ tướng về chủ động ứng phó xâm nhập mặn, hạn hán, cháy rừng, đồng thời theo dõi chặt thông tin từ các cơ quan khí tượng, thủy lợi và khoa học để cập nhật giải pháp phù hợp từng địa phương. Ở cấp hộ gia đình, các địa phương được yêu cầu chủ động cân đối khả năng cung cấp nước sinh hoạt tới từng hộ, tăng cường khuyến khích bồn trữ nước, máy lọc, hóa chất xử lý nước cho vùng hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn. Theo cơ quan khí tượng khu vực Nam Bộ, người dân nên sớm trữ nước, điều tiết nguồn nước, chuyển đổi cây trồng phù hợp để ứng phó hạn hán và xâm nhập mặn khi mùa mưa kết thúc sớm. Dù nguồn cung lương thực trong nước hiện vẫn ổn định và lượng dự trữ ngũ cốc quốc tế tạo vùng đệm nhất định, nếu Việt Nam chỉ dựa vào "độ chống chịu tích lũy" mà không nâng cấp quản lý nước, điều chỉnh cơ cấu cây trồng và tăng năng lực dự báo, cú sốc hạn hán 2026-2027 rất dễ đẩy nhiều cộng đồng nông thôn vào vòng xoáy thiếu nước kéo dài.
