El Niño cực mạnh: tín hiệu báo động đỏ cho Đông Nam Á
El Niño 2026-2027 là hiện tượng khí hậu khi nhiệt độ bề mặt nước biển tại vùng xích đạo Thái Bình Dương tăng bất thường, làm đảo lộn hoàn lưu khí quyển và phân bố mưa trên phạm vi hàng nghìn km, từ đó gây khô hạn kéo dài ở nhiều nơi, mưa cực đoan ở nơi khác, đe dọa an ninh nước, nông nghiệp, năng lượng và sức khỏe cộng đồng trên toàn khu vực. Thông điệp cốt lõi lúc này rất rõ: Đông Nam Á không chỉ đứng trước một mùa khô khó khăn, mà là một khủng hoảng nước Đông Nam Á có thể mang tính hệ thống. Nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực Nino 3 đã cao hơn trung bình tới 4°C, vượt kỷ lục 3,6°C của đợt El Niño 1997. Chỉ số Nino 3.4 cũng đang cao hơn trung bình 2,1°C, cho thấy El Niño đang ở cường độ rất mạnh. Khi nền nhiệt đại dương phá kỷ lục, mọi giả định cũ về mức độ rủi ro đều trở nên lạc hậu. Tổ chức Khí tượng Thế giới dự báo El Niño có thể đạt đỉnh vào khoảng cuối năm và trở thành đợt mạnh nhất kể từ năm 1950. Các chuyên gia khí tượng quốc gia nhận định pha rất mạnh này có thể kéo dài tới đầu mùa hè, đồng nghĩa với nhiều tháng thời tiết cực đoan liên tiếp. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu châu Á đang làm gia tăng mức độ nguy hiểm của El Niño, khu vực không còn xa xỉ thời gian để chờ xem điều gì sẽ xảy ra; đây là lúc phải chuẩn bị như đang đối mặt với kịch bản xấu nhất.
Khủng hoảng nước và hạn hán khu vực: bài kiểm tra sinh tử
Đông Nam Á đã từng nếm trải sức tàn phá của El Niño, nhưng lần này mức độ rủi ro cao hơn hẳn. Báo cáo của một cơ quan Liên Hợp Quốc nhắc lại rằng trong đợt El Niño 2015-2016, hơn 70% diện tích đất liền Đông Nam Á trải qua hạn hán, với trên 200 triệu người đối mặt thiếu nước nghiêm trọng ở thời điểm cao điểm. Khi El Niño 2026-2027 được dự báo thuộc nhóm mạnh nhất lịch sử, khả năng lặp lại – thậm chí vượt qua – kịch bản đó là điều không thể xem nhẹ. Tại Việt Nam, các cơ quan khí tượng cảnh báo nguy cơ thiếu hụt lượng mưa, mùa mưa kết thúc sớm ở Cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ. Bước sang mùa khô 2027, thiếu nước sinh hoạt, sản xuất và xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long được đánh giá là rủi ro phải theo dõi chặt chẽ. Dự báo viên khí hậu quốc gia nhấn mạnh nguy cơ thiếu hụt nguồn nước và xâm nhập mặn gia tăng, có thể xuất hiện sớm và gay gắt hơn trung bình nhiều năm. Điều này không chỉ đe dọa mùa vụ lúa, cây công nghiệp mà còn đặt ra câu hỏi về khả năng duy trì an ninh lương thực nội vùng. Ở cấp độ rộng hơn, El Niño 2026-2027 có thể khiến hàng trăm triệu người trên thế giới đối mặt với hạn hán, lũ lụt và thiếu lương thực. Hơn 347 triệu trẻ em tại gần 100 quốc gia có nguy cơ chịu ảnh hưởng của khô hạn hoặc mưa bất thường trong vài tháng tới. Đây không phải là một chu kỳ khí hậu bình thường; đó là một cuộc khủng hoảng an sinh xã hội được kích hoạt bởi khí hậu, nơi nước sạch trở thành tài nguyên chiến lược, và mỗi quyết định quản lý tài nguyên trong khu vực đều mang tính sống còn.
Khói mù Indonesia: mặt tối của khủng hoảng khí hậu khu vực
Nếu khủng hoảng nước là mối đe dọa âm thầm, thì khói mù Indonesia là biểu tượng trực quan của biến đổi khí hậu châu Á đang leo thang. Nhiều tuần qua, khói mù từ các đám cháy rừng tại Indonesia lan rộng trong điều kiện khô hạn kéo dài, bao phủ nhiều thành phố và tràn sang Malaysia, Singapore, Philippines, Việt Nam. Cháy rừng vốn xuất hiện hằng năm do hoạt động đốt thực vật dọn đất, nhưng El Niño mạnh bất thường khiến mùa khô kéo dài, tạo điều kiện để lửa vượt khỏi tầm kiểm soát. Biến đổi khí hậu góp phần làm gia tăng tần suất và cường độ hạn hán, khiến thảm thực vật suy thoái, dễ bắt lửa hơn. Các đám cháy lan qua rừng và vùng đất than bùn khô cạn, nơi lửa có thể âm ỉ dưới lòng đất rất lâu, làm công tác chữa cháy trở nên gần như bất khả thi. Quá trình cháy giải phóng methane, carbon monoxide, sulfur dioxide và nhiều chất ô nhiễm khác, biến khói mù thành một dạng "khủng bố sinh thái" đúng như cách lãnh đạo Indonesia đã gọi. Tác động đối với người dân là trực tiếp và tàn nhẫn: giới chức nhiều nước khuyến cáo hạn chế ra ngoài, tránh tập thể dục ngoài trời, nhất là với trẻ em, người cao tuổi, người mắc bệnh hô hấp. Tiếp xúc với khói mù gây ngứa rát cổ họng, cay mắt, đau đầu, làm trầm trọng hen suyễn và viêm đường hô hấp, đồng thời liên quan đến bệnh tim mạch, hô hấp mạn tính và ảnh hưởng hệ thần kinh, sinh sản. Khói mù còn làm gián đoạn hàng không, khi nhiều chuyến bay phải hủy hoặc đổi lộ trình do tầm nhìn giảm dưới ngưỡng an toàn. Khủng hoảng khí hậu khu vực, vì thế, không chỉ là câu chuyện nhiệt độ và lượng mưa; đó là câu chuyện về không khí mà chúng ta hít thở mỗi ngày.
Nhiệt độ phá kỷ lục, nông nghiệp và trẻ em chịu đòn nặng nhất
El Niño cực mạnh đang bẻ cong mọi đường cong thống kê khí hậu quen thuộc. Trong tháng 9 và nửa đầu tháng 10, nhiệt độ trên cả nước Việt Nam cao hơn trung bình nhiều năm từ 1–2°C, với 59 trạm khí tượng ghi nhận nhiệt độ cao nhất ngày đạt hoặc vượt giá trị lịch sử cùng thời kỳ. Riêng tháng 9 và đầu tháng 10, cả nước ghi nhận 66 kỷ lục nhiệt độ cao nhất; tại trạm Láng, Hà Nội, ngày 30/9 lên tới 38,4°C, cao nhất từng ghi nhận trong tháng 9 tại đây. Đây không còn là những "dị biệt" hiếm hoi, mà là mặt bằng nhiệt mới mà xã hội phải làm quen. Nhiệt độ tăng, mưa thất thường là công thức hoàn hảo cho khủng hoảng nông nghiệp. Những tác động nghiêm trọng nhất đối với sản xuất và an ninh lương thực được dự báo xuất hiện từ tháng 11. Ở Papua New Guinea, điều kiện El Niño đã khiến nhiều khu vực thiếu nước, mùa màng thất bát, dự trữ lương thực suy giảm, giá thực phẩm tăng. Ước tính khoảng 1,2 triệu người tại nước này cần cứu trợ lương thực trực tiếp – một lời nhắc nhở rằng các quốc gia trong khu vực, kể cả Đông Nam Á, không miễn nhiễm với kịch bản tương tự. Nhóm dễ tổn thương nhất là trẻ em. Phân tích mới cho thấy hơn 347 triệu trẻ em tại gần 100 quốc gia có nguy cơ chịu ảnh hưởng của khô hạn hoặc mưa bất thường trong vài tháng tới, riêng châu Á – Thái Bình Dương chiếm khoảng 190 triệu. Giám đốc UNICEF cảnh báo: "Đối với trẻ em, El Niño không chỉ là một hiện tượng thời tiết. Nó có thể làm gia tăng tình trạng di dời, suy dinh dưỡng, thiếu nước và bùng phát dịch bệnh". Khi khoảng 1,1 tỷ trẻ em trên thế giới đã phải đối mặt với ít nhất ba nguy cơ khí hậu cùng lúc như hạn hán, nắng nóng cực đoan hoặc lũ lụt, việc coi El Niño là "chuyện của ngành khí tượng" là một sai lầm nghiêm trọng về chính sách xã hội.
Từ thích ứng bị động đến chiến lược chủ động cho khu vực
Điều đáng lo không phải là việc El Niño sẽ gây ra thời tiết cực đoan – điều đó gần như chắc chắn – mà là cách Đông Nam Á vẫn đang ứng phó chủ yếu theo kiểu chạy theo sự cố. Các cơ quan khí tượng đã cảnh báo rằng El Niño đang duy trì ở pha rất mạnh, dự báo đạt cường độ mạnh nhất từ nay đến đầu năm 2027 và có thể kéo dài đến đầu mùa hè. Điều này đồng nghĩa với một khoảng thời gian đủ dài để các chính phủ chuyển từ phản ứng ngắn hạn sang chiến lược dài hạn cho khủng hoảng nước Đông Nam Á. Ở cấp quốc gia, Việt Nam đã nhấn mạnh yêu cầu chủ động bảo đảm nguồn nước, sử dụng tiết kiệm và không chủ quan trước các hình thái thời tiết cực đoan khác. Nhưng nếu chỉ dừng ở những khuyến cáo chung chung, khu vực sẽ bỏ lỡ cơ hội xây dựng năng lực chống chịu thực sự: quy hoạch lại sử dụng nước cho nông nghiệp, đầu tư hệ thống trữ nước và tái sử dụng, chuẩn bị kịch bản xâm nhập mặn sâu hơn ở các đồng bằng, và tích hợp rủi ro khí hậu vào mọi quyết định phát triển. El Niño 2026-2027 là phép thử cho khả năng hợp tác khu vực trong bối cảnh biến đổi khí hậu châu Á ngày càng khắc nghiệt. Hàng trăm triệu người có thể đối mặt hạn hán, lũ lụt, thiếu lương thực; khói mù Indonesia có thể tiếp tục kéo dài, gây thêm sức ép lên sức khỏe cộng đồng và kinh tế. Câu hỏi không còn là "Liệu chúng ta có bị ảnh hưởng?" mà là "Chúng ta chấp nhận bị động đến bao giờ?". Câu trả lời hợp lý duy nhất: coi nước, không khí sạch và an ninh lương thực là trụ cột an ninh khu vực, và hành động ngay, trước khi El Niño biến Đông Nam Á thành tâm điểm của khủng hoảng khí hậu toàn cầu.
