El Niño Đông Nam Á: từ hiện tượng khí hậu đến cú sốc kinh tế – xã hội
El Niño Đông Nam Á là giai đoạn khu vực chịu tác động mạnh của hiện tượng El Niño toàn cầu, khi nhiệt độ mặt nước biển Thái Bình Dương xích đạo tăng bất thường làm đảo lộn mưa nắng, kéo theo hạn hán nước ngọt, nắng nóng, lũ lụt và nhiều thiên tai thời tiết cực đoan, gây sức ép trực tiếp lên nông nghiệp, sức khỏe cộng đồng và tăng trưởng kinh tế. Vấn đề không còn là một chu kỳ khí hậu “khó chịu” rồi sẽ qua, mà là cú stress test cho toàn bộ mô hình phát triển phụ thuộc vào tài nguyên nước rẻ và dồi dào. Điểm đáng lo nhất là El Niño hiện đang ở pha rất mạnh và được dự báo duy trì cường độ cao đến những tháng đầu năm 2027, thậm chí kéo dài sang đầu mùa hè năm 2027. Điều này đồng nghĩa Đông Nam Á sẽ phải sống chung với khí hậu cực đoan lâu hơn, sâu hơn, với chi phí xã hội và kinh tế lớn hơn nhiều so với các đợt El Niño trước.
Việt Nam: mùa mưa kết thúc sớm, hạn hán nước ngọt và xâm nhập mặn Cửu Long
Việt Nam đang là một trong những “điểm nóng” chịu tác động của El Niño Đông Nam Á. Trong tháng 9 và nửa đầu tháng 10, nhiệt độ trên cả nước đã cao hơn trung bình nhiều năm từ 1–2°C, với 59 trạm khí tượng ghi nhận nhiệt độ cao nhất ngày đạt hoặc vượt kỷ lục cùng thời kỳ. Đây không chỉ là chuyện nóng bức khó chịu, mà là tín hiệu cảnh báo hệ thống nước và nông nghiệp đang bị đẩy đến giới hạn. Theo cơ quan khí tượng, El Niño làm gia tăng nguy cơ thiếu hụt lượng mưa và nguồn nước; lượng mưa ở Trung Bộ trong những tháng còn lại của năm có khả năng thấp hơn trung bình nhiều năm, trong khi mùa mưa ở cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ có thể kết thúc sớm. Dòng chảy trên các sông miền Trung, miền Nam vì vậy được dự báo thấp hơn trung bình nhiều năm, khiến hạn hán nước ngọt và thiếu nước sinh hoạt, sản xuất trở thành kịch bản rất thực tế cho Đồng bằng sông Cửu Long và dải ven biển Trung Bộ.
Điều đáng lo hơn là xâm nhập mặn Cửu Long. Khi dòng chảy sông Mekong suy giảm, nước biển sẽ “lấn sâu” vào nội đồng. Nguy cơ xâm nhập mặn tại các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long được dự báo xuất hiện sớm và gay gắt hơn trung bình nhiều năm, cũng như so với cùng kỳ năm trước. Nếu không chủ động điều chỉnh lịch thời vụ, chuyển đổi cây trồng và trữ nước từ bây giờ, hàng triệu hộ nông dân sẽ tiếp tục rơi vào vòng xoáy mất mùa – nợ nần – di cư. Nói cách khác, El Niño lần này phơi bày sự mong manh của an ninh nước và lương thực ở một vùng đồng bằng vốn được coi là “vựa lúa”. Không nâng cấp quản trị tài nguyên nước, mọi khẩu hiệu về chuyển đổi xanh chỉ là lớp sơn mỏng trên một nền móng đang nứt.
Khói mù, khí hậu cực đoan và cái giá sức khỏe – kinh tế của khu vực
Trong khi Việt Nam đối mặt với hạn hán nước ngọt và xâm nhập mặn Cửu Long, phần còn lại của Đông Nam Á đang hít thở cái giá của cháy rừng Indonesia. Cháy rừng tại đây, kết hợp hạn hán do El Niño, đã tạo ra khói mù độc hại lan khắp khu vực, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng và hoạt động kinh tế. Mùa khô kéo dài vì El Niño mạnh bất thường khiến các đám cháy vượt ngoài tầm kiểm soát, đặc biệt trên các vùng đất than bùn dễ bắt lửa. Giới chức nhiều nước buộc phải khuyến cáo người dân hạn chế ra ngoài và tránh tập thể dục ngoài trời, nhất là trẻ em, người cao tuổi và người có bệnh hô hấp. Khi trường học đóng cửa, giao thông đình trệ, du lịch và dịch vụ suy giảm, khói mù không còn là vấn đề môi trường thuần túy mà là cú đánh trực diện vào tăng trưởng. Khả năng chấm dứt đợt khói mù hiện phụ thuộc nhiều vào diễn biến thời tiết, nghĩa là khu vực đang bị “giữ làm con tin” bởi khí hậu cực đoan.
Ở quy mô rộng hơn, El Niño 2026–2027 được dự báo thuộc nhóm mạnh nhất lịch sử, có thể khiến hàng trăm triệu người đối mặt với hạn hán, lũ lụt và thiếu lương thực. Hơn 347 triệu trẻ em tại gần 100 quốc gia và vùng lãnh thổ có nguy cơ chịu ảnh hưởng của tình trạng khô hạn hoặc mưa nhiều bất thường trong giai đoạn từ tháng 10 đến tháng 12. Như lãnh đạo một tổ chức quốc tế đã nhấn mạnh, đối với trẻ em, El Niño không chỉ là một hiện tượng thời tiết, mà còn làm gia tăng di dời, suy dinh dưỡng, thiếu nước và bùng phát dịch bệnh. Những diễn biến trái ngược – nơi thì hạn hán kéo dài, nơi lại mưa lớn và lũ lụt – cho thấy cùng một hiện tượng khí hậu có thể tạo ra hai thái cực thời tiết khác nhau, nhưng đều là thiên tai thời tiết với cái giá xã hội và kinh tế khổng lồ.
Thích ứng hay trả giá: Đông Nam Á cần chiến lược nước và khí hậu mới
El Niño Đông Nam Á lần này không phải bất ngờ, vì các mô hình khí hậu đã cảnh báo từ sớm rằng El Niño đang duy trì ở pha rất mạnh và có thể trở thành một trong những đợt mạnh nhất từng được ghi nhận. Vấn đề là khu vực đã phản ứng chậm hơn tốc độ thay đổi của khí hậu. Khi nhiệt độ trung bình tháng 11 được dự báo cao hơn trung bình nhiều năm 1–2°C, và giai đoạn tháng 12 đến tháng 1 năm sau vẫn cao hơn 0,5–1,5°C (riêng cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ cao hơn 1–2°C), mọi kế hoạch sản xuất, tiêu thụ điện, cấp nước nếu vẫn dựa trên “trung bình nhiều năm” sẽ nhanh chóng lạc hậu. Bài học từ các đợt El Niño trước cho thấy hơn 70% diện tích đất liền Đông Nam Á từng trải qua hạn hán, với trên 200 triệu người đối mặt thiếu nước nghiêm trọng ở cao điểm. Nếu không thay đổi, kịch bản này sẽ lặp lại với mức độ tàn phá lớn hơn, vì dân số, đô thị hóa và nhu cầu nước đã tăng mạnh.
Thay vì chỉ phản ứng bằng các khuyến cáo tiết kiệm nước ngắn hạn, Đông Nam Á cần một chiến lược thích ứng dài hơi: quy hoạch lại sử dụng đất để giảm đốt rừng và canh tác trên đất than bùn; đầu tư mạnh vào hạ tầng trữ nước, chuyển nước liên vùng; điều chỉnh cơ cấu cây trồng theo kịch bản khí hậu cực đoan; và xây dựng cơ chế chia sẻ dữ liệu, cảnh báo sớm cấp khu vực về hạn hán, xâm nhập mặn và khói mù. El Niño 2026–2027 là phép thử cho khả năng hợp tác khu vực. Nếu mỗi nước tiếp tục xử lý khủng hoảng như một vấn đề nội bộ, Đông Nam Á sẽ bị kẹt trong vòng lặp thiên tai thời tiết – cứu trợ – phục hồi mong manh. Ngược lại, nếu coi đây là cơ hội để tái thiết quản trị nước và khí hậu, khu vực có thể biến một cú sốc khí hậu thành bước ngoặt phát triển bền vững hơn.
