Bức tranh tổng thể: tăng quy mô nhanh trong lúc đổi mới cách dạy học
Giáo dục TP.HCM bước vào năm học 2026-2027 với quy mô học sinh tăng mạnh, đồng thời chuyển hướng từ mô hình dạy học nặng về thi cử sang phát triển năng lực, phẩm chất người học, trong bối cảnh quỹ đất giáo dục hạn chế, di dân cơ học liên tục và yêu cầu phải thu hẹp chênh lệch chất lượng giữa khu vực trung tâm và vùng ven. Ngành giáo dục TP.HCM phải chuẩn bị khai giảng trong trạng thái vừa mở rộng trường lớp, vừa tinh gọn chương trình, giảm áp lực thi cử, nhưng vẫn đảm bảo học sinh TP.HCM được hưởng quyền học tập công bằng và môi trường học an toàn, hạnh phúc. Năm học 2026-2027, toàn thành phố có 2.621.038 học sinh, tăng 96.258 em so với năm trước, khiến TP.HCM tiếp tục là địa phương có số lượng học sinh lớn nhất cả nước. Điều này không chỉ là con số thống kê, mà là sức ép trực tiếp lên từng lớp học, từng giáo viên, từng quyết định quy hoạch trường lớp. Với 3.476 trường, 78.802 phòng học, 79.564 lớp và 126.247 giáo viên, bài toán không còn là “có đủ chỗ ngồi hay không”, mà là “chỗ ngồi đó mang lại chất lượng học tập nào và cho ai”.
Hạ tầng trường lớp: 1.000 phòng học mới có đủ cứu nóng?
Việc chuẩn bị khai giảng năm học 2026-2027 diễn ra giữa làn sóng tăng dân số cơ học ở nhiều khu vực, nhất là nơi tập trung khu công nghiệp, khu chế xuất, khiến nhu cầu trường lớp bậc THPT tăng nhanh nhưng quỹ đất giáo dục rất hạn chế. Bài toán quy hoạch càng khó khi sau sắp xếp đơn vị hành chính, dữ liệu trường lớp chưa đồng bộ, làm giảm độ chính xác của dự báo và phân bổ nguồn lực. Trước ngày 5/9, TP.HCM dự kiến đưa vào sử dụng hơn 1.000 phòng học mới với kinh phí lớn, thông qua 53 dự án xây mới, cải tạo trường, chuyển đổi công năng trụ sở cũ thành trường học. Đây là bước đi linh hoạt, cho thấy các sở, ngành chọn cách tận dụng hạ tầng sẵn có thay vì chờ các dự án dài hơi. Theo ông Nguyễn Bảo Quốc, các công trình trường học đang chạy kịp tiến độ và sẽ hoàn thành trước khai giảng. Tuy nhiên, khi số học sinh mầm non tăng thêm 46.982 em, tiểu học tăng 11.863, THCS tăng 14.941 và THPT tăng 22.472 em, câu hỏi còn lại là liệu hệ thống mới có phân bổ được tới đúng “điểm nóng” hay vẫn tạo thêm khoảng cách giữa trung tâm và vùng ven.
Nhân lực và chất lượng: thiếu giáo viên giữa kỳ vọng nâng chuẩn
Trong mọi cuộc cải cách giáo dục TP.HCM, điểm nghẽn lớn nhất vẫn là con người. Dù thành phố có kế hoạch tuyển hàng nghìn giáo viên, thực tế nhiều môn vẫn thiếu, nhất là Nghệ thuật, Âm nhạc, Mỹ thuật, Tin học, giáo dục đặc biệt và giáo viên dạy bằng tiếng Anh; y tế học đường, tư vấn tâm lý chủ yếu kiêm nhiệm. Điều này đi ngược với kỳ vọng xây dựng trường học hạnh phúc, tăng hỗ trợ tâm lý và đảm bảo an toàn cho học sinh TP.HCM. Thành phố dự tính linh hoạt điều động, biệt phái, bố trí giáo viên theo cụm trường, liên trường, cố gắng lấp đầy biên chế được giao và ưu tiên cho mầm non cùng các môn mới trong Chương trình GDPT 2018. Đồng thời đặt mục tiêu đến năm 2028 có ít nhất 95% giáo viên mầm non, 98% giáo viên tiểu học, THCS đạt chuẩn, với nội dung bồi dưỡng về quản trị, kỹ năng số, AI, ngoại ngữ, STEM, tư vấn tâm lý và kiểm tra đánh giá theo hướng phát triển năng lực. Tuy nhiên, nếu không giải quyết căn cơ câu chuyện đãi ngộ, môi trường làm việc và áp lực hành chính, khả năng giữ chân giáo viên giỏi sẽ là dấu hỏi lớn trong nhiều năm tới.
Giảm áp lực thi cử và siết bệnh thành tích: thay đổi văn hoá nhà trường
Điểm thay đổi mang tính định hướng của năm học 2026-2027 là giáo dục TP.HCM chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị phát triển, lấy chất lượng và sự phát triển của người học làm trung tâm. Điều đó chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm việc giảm áp lực thi cử, thoát khỏi mô hình “dạy để thi” vốn đã bào mòn sức khoẻ tinh thần của học sinh TP.HCM nhiều năm qua. Ngành yêu cầu Chương trình GDPT 2018 được triển khai theo hướng tinh gọn, thiết thực, chú trọng năng lực, phẩm chất, thay vì ghi nhớ máy móc. Phương pháp dạy học, kiểm tra, đánh giá chuyển sang đánh giá năng lực, ứng dụng nhiều hoạt động trải nghiệm, STEM, hướng nghiệp, khởi nghiệp, cùng việc đưa AI, khoa học máy tính, công nghệ số vào chương trình phù hợp từng cấp học. Song song, ngành đặt mục tiêu cắt giảm tối thiểu 50% hội thi, phong trào, danh hiệu mang tính hình thức, siết bệnh thành tích và tăng trách nhiệm giải trình ở cấp trường. Nếu thực thi nghiêm túc, đây sẽ là cú xoay chuyển văn hoá mạnh mẽ hơn mọi khẩu hiệu “giảm áp lực thi cử” trước đây.
An sinh giáo dục và bài toán chênh lệch vùng miền
Trong bối cảnh quy mô học sinh tăng nhanh, các chính sách an sinh giáo dục là điểm sáng hiếm hoi giúp giảm gánh nặng cho gia đình lao động. Hệ thống mượn – trả sách giáo khoa miễn phí trước thềm năm học mới mang lại lợi ích rõ rệt cho phụ huynh, cùng với việc miễn học phí và vé xe buýt đã được triển khai trước đó, giúp học sinh từ các nhóm yếu thế tiếp cận trường lớp thuận lợi hơn. Từ năm học 2026-2027, thành phố sẽ cấp sách giáo khoa dùng chung cho 100% học sinh thuộc diện yếu thế và những em có nhu cầu ở mọi khối lớp, đẩy mạnh công bằng trong cơ hội học tập. Dù vậy, thách thức lớn nhất phía trước là duy trì chất lượng và giảm chênh lệch giữa khu vực trung tâm và vùng ven, nhất là sau khi sáp nhập các địa bàn. Một số kỳ thi, như tuyển sinh lớp 10, đã cho thấy khoảng cách rõ rệt: ở trung tâm cạnh tranh gay gắt, trong khi nhiều trường vùng ven vẫn không tuyển đủ chỉ tiêu. Nếu không có cơ chế phân bổ giáo viên giỏi, đầu tư có trọng điểm cho các khu vực yếu và hệ thống dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất và dùng chung” như ngành đặt mục tiêu, nguy cơ hình thành hai hệ giáo dục song song – một cho trung tâm, một cho ngoại vi – là hoàn toàn có thật.
