Tăng trưởng mạnh chưa đồng nghĩa với vị thế cao
Xuất khẩu bán dẫn là hoạt động đưa chip và các sản phẩm, linh kiện bán dẫn được sản xuất hoặc xử lý trong nước ra thị trường quốc tế, phản ánh mức độ tham gia của một nền kinh tế vào mạng lưới cung ứng toàn cầu. Với Việt Nam, đà tăng nhanh là tín hiệu đáng mừng, nhưng chưa thể xem là bằng chứng cho thấy đã làm chủ ngành.
Giai đoạn 2006–2025, xuất khẩu bán dẫn của Việt Nam tăng trưởng kép bình quân 31,8% mỗi năm, cao nhất trong nhóm tám nền kinh tế được khảo sát, gồm Hàn Quốc, Đài Loan, Malaysia, Singapore, Thái Lan, Philippines và Nhật Bản. Kết quả này cho thấy năng lực sản xuất và kết nối thương mại đang mở rộng. Nhưng tốc độ tăng trưởng cần được đặt cạnh vị thế xuất phát: năm 2025, Việt Nam vẫn đứng thứ bảy trong nhóm tám về giá trị xuất khẩu. Khoảng cách ấy nhắc rằng tăng nhanh từ nền thấp không thay thế được năng lực công nghệ, thiết kế và sở hữu sản phẩm.
Vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là làm sao xuất khẩu nhiều hơn, mà là Việt Nam giữ lại được bao nhiêu giá trị trong nước. Nếu tăng trưởng chủ yếu đến từ mở rộng nhà máy và gia công bán dẫn, quy mô có thể lớn lên mà quyền quyết định về công nghệ vẫn nằm ngoài doanh nghiệp nội địa.
Làn sóng công nghệ tạo cửa sổ cơ hội
Thời điểm hiện tại thuận lợi vì nhu cầu chip đang đổi nhanh theo sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, xe điện, mạng 5G và trung tâm dữ liệu. Thế giới dự kiến xây dựng hơn 2.000 trung tâm dữ liệu mới trong giai đoạn 2026–2035, kéo theo nhu cầu về chip xử lý, bộ nhớ và các giải pháp bán dẫn chuyên dụng. Đây là cơ hội để Việt Nam không chỉ nhận thêm đơn hàng lắp ráp, mà còn tham gia giải quyết những yêu cầu kỹ thuật mới.
Việt Nam đã có nền tảng điện tử, lực lượng kỹ sư và sự hiện diện của các tập đoàn quốc tế. Intel tiếp tục mở rộng hoạt động trong năm 2026, chuyển thêm một số dây chuyền lắp ráp và kiểm thử chip máy chủ từ Costa Rica sang Việt Nam. Đây là bước củng cố vai trò sản xuất, đồng thời có thể tạo điều kiện để nhà cung ứng trong nước học hỏi tiêu chuẩn và quy trình. Nhưng đầu tư nước ngoài chỉ trở thành đòn bẩy nâng cấp nếu doanh nghiệp Việt được đưa vào sâu hơn trong khâu kỹ thuật, phát triển sản phẩm và cung ứng.
Ngành bán dẫn Việt Nam cần coi làn sóng đầu tư là phương tiện xây dựng năng lực, không phải đích đến. Nếu chỉ đo thành công bằng số nhà máy hoặc sản lượng, cơ hội từ nhu cầu mới sẽ dễ dừng lại ở các công đoạn có giá trị gia tăng thấp hơn.
Thoát khỏi giới hạn của gia công
Lắp ráp, đóng gói và kiểm thử là điểm tựa thiết thực để tham gia chuỗi sản xuất, nhưng không nên trở thành giới hạn lâu dài. Muốn tiến sâu hơn trong chuỗi giá trị bán dẫn, Việt Nam cần chọn những phân khúc phù hợp với năng lực và nguồn lực hiện có, thay vì dàn trải mục tiêu từ nghiên cứu đến chế tạo tiên tiến.
Thiết kế vi mạch, đóng gói tiên tiến và chip chuyên dụng là những hướng đi có thể giúp doanh nghiệp trong nước tạo thêm giá trị. Tiến bộ ban đầu đã xuất hiện: ngày 3/11/2026, Viettel và Ban Cơ yếu Chính phủ công bố chip bảo mật VGC v1.0 cùng nền tảng bán dẫn bảo mật đầu tiên do Việt Nam làm chủ thiết kế. Chip được phát triển trên tiến trình 28 nm, tích hợp khoảng 300 triệu bóng bán dẫn, với tốc độ mã hóa và giải mã nhanh gấp khoảng 15 lần giải pháp thuần phần mềm trong cùng tác vụ.
VGC v1.0 bước đầu được ứng dụng trong USB lưu trữ an toàn phục vụ các cơ quan Đảng, Nhà nước và Quốc phòng. Ý nghĩa của ví dụ này không nằm ở một sản phẩm đơn lẻ, mà ở việc năng lực thiết kế nội địa có thể tạo ra giải pháp cho nhu cầu bảo mật cao, rồi mở rộng sang công nghiệp và các lĩnh vực khác.
Ưu tiên nhân lực, doanh nghiệp và hạ tầng nghiên cứu
Để cơ hội không dừng ở vài dự án nổi bật, Việt Nam cần một lộ trình tập trung. Trước hết là đào tạo kỹ sư thiết kế vi mạch, chuyên gia vật liệu, chế tạo và đóng gói tiên tiến; chương trình đại học phải gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp. Nhân lực có kỹ năng phù hợp là điều kiện để chuyển giao công việc kỹ thuật, chứ không chỉ đáp ứng nhu cầu vận hành dây chuyền.
Tiếp đó, cần giúp doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào mạng lưới cung ứng quốc tế và từng bước đảm nhận thiết kế, thiết bị cùng các công đoạn chuyên sâu. Cùng lúc, đầu tư phòng thí nghiệm, cơ sở thử nghiệm và hạ tầng năng lượng ổn định sẽ tạo nền tảng để nghiên cứu có thể đi tới thử nghiệm và thương mại hóa. Đây là các bước cần triển khai đồng bộ, không thể trông chờ riêng vào dòng vốn đầu tư.
Đà xuất khẩu 31,8% mỗi năm đem lại cho Việt Nam thời cơ hiếm có, nhưng không bảo đảm tự động nâng cấp vị thế. Thành công nên được đánh giá bằng năng lực thiết kế, số sản phẩm công nghệ trong nước đi vào thị trường và mức độ tham gia của doanh nghiệp nội địa. Mở rộng gia công là bước khởi đầu; đích đến phải là làm chủ những khâu tạo ra giá trị cao hơn.
