Lộ trình 8 tuyến metro: tham vọng chính trị hay bước ngoặt đô thị?
Lộ trình hoàn thành 8 tuyến metro TP.HCM trước năm 2030 là kế hoạch phát triển đường sắt đô thị 2030 với mục tiêu nâng tổng chiều dài mạng lưới lên 255km, được xác định bằng sơ đồ Gantt chi tiết để kiểm soát tiến độ từng dự án, gắn kết chặt chẽ với quy hoạch đô thị và khai thác quỹ đất, nhằm hình thành một hệ thống giao thông công cộng TP.HCM hiện đại, liên thông, giảm phụ thuộc vào xe cá nhân. Điểm mấu chốt của kế hoạch này không nằm ở những con số 255km hay 532km trong tương lai, mà ở quyết tâm chính trị mới: Ban Chỉ đạo Phát triển hệ thống mạng lưới đường sắt TP.HCM đã có kết luận sau phiên họp lần thứ 3, yêu cầu từng cơ quan “bám sát tiến độ các nhiệm vụ được giao” và khẩn trương lập kế hoạch chi tiết đến hết năm 2030 theo sơ đồ Gantt. Việc chính thức bổ sung tuyến metro TP Thủ Dầu Một – TP.HCM và đoạn Tham Lương – An Hạ – Khu đô thị Tây Bắc vào danh mục ưu tiên cho thấy thành phố không chỉ muốn hoàn thiện các tuyến đang làm, mà còn mở rộng nhanh mạng lưới để đón mật độ dân cư và các cực tăng trưởng mới. Nếu giữ được nhịp độ này, đường sắt đô thị có thể trở thành trục xương sống thay vì phần phụ trang trí trong quy hoạch.
Tiến độ hiện nay: 3/6 dự án khởi công và sức ép từ mốc 255km
Nhìn vào tiến độ, bức tranh vừa đáng kỳ vọng vừa đáng lo. Thành phố đã khởi công, động thổ 3 trong tổng số 6 dự án thuộc danh mục các tuyến ưu tiên đầu tư giai đoạn 2026–2030. Con số này cho thấy bánh xe metro đã bắt đầu lăn nhanh hơn, nhưng cũng đồng nghĩa với 3 dự án còn lại vẫn nằm trên giấy. Với mục tiêu đến giai đoạn 2026–2030 hoàn thành tổng cộng 8 tuyến để nâng chiều dài mạng lưới lên 255km, mỗi tháng chậm tiến độ đều cộng dồn thành rủi ro hệ thống. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Như vậy, giai đoạn 2026–2030 sẽ hoàn thành tổng cộng 8 tuyến để nâng tổng chiều dài mạng lưới đường sắt đô thị TP.HCM lên 255km”. Đây không chỉ là chỉ tiêu kỹ thuật, mà là thước đo năng lực triển khai của cả bộ máy. Việc lên sơ đồ Gantt đến hết năm 2030 cho 8 dự án ưu tiên cho thấy lãnh đạo thành phố hiểu rằng tham vọng mà không có kỷ luật tiến độ thì sẽ lại lặp lại câu chuyện chậm trễ như nhiều dự án hạ tầng trước đây.
Vai trò của quy hoạch đồng bộ và mô hình PPP trong giao thông công cộng
Nếu chỉ nhìn vào chiều dài tuyến, kế hoạch đường sắt đô thị 2030 sẽ dễ bị coi là cuộc chạy đua thành tích. Điểm khác biệt lần này nằm ở yêu cầu đồng bộ: Bí thư Thành ủy nhấn mạnh 8 tuyến ưu tiên và 7 tuyến đầu tư thêm đến năm 2035 phải bảo đảm đồng bộ giữa quy hoạch đường sắt và quy hoạch phát triển đô thị, khai thác hiệu quả quỹ đất để tạo nguồn lực đầu tư. Đây là tư duy TOD (phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng) mà TP.HCM từng thiếu khi mở rộng về phía Đông và Nam. Nguồn vốn là một nút thắt lớn, và thành phố chọn cách mở bằng cơ chế linh hoạt. Kế hoạch yêu cầu phối hợp với các bộ, ngành để đề xuất cơ chế huy động và dùng vốn thông qua mô hình đối tác công tư (PPP), đầu tư công và các nguồn lực hợp pháp khác. Nếu PPP được thiết kế minh bạch, gắn lợi ích nhà đầu tư với khai thác quỹ đất quanh tuyến metro, giao thông công cộng TP.HCM có thể thoát khỏi vòng luẩn quẩn “thiếu tiền – chậm dự án – đội chi phí – càng thiếu tiền hơn” mà vẫn đảm bảo quyền lợi người dân.
Công nghệ, nhân lực và bài toán làm chủ đường sắt đô thị
Thách thức sâu nhất của mạng lưới tuyến metro TP.HCM không chỉ là tiền hay mặt bằng, mà là năng lực làm chủ công nghệ và vận hành lâu dài. Kế hoạch mới yêu cầu lựa chọn và áp dụng quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật và công nghệ hiện đại, thống nhất, đồng thời tạo môi trường cạnh tranh công bằng cho doanh nghiệp. Điều này quan trọng vì nếu mỗi tuyến dùng một công nghệ khác nhau, từ đoàn tàu đến hệ thống tín hiệu, chi phí bảo trì và đào tạo nhân lực sẽ đội lên, còn trải nghiệm người dùng thì bị chia cắt. Thành phố cũng đặt ra lộ trình tiếp nhận, làm chủ công nghệ, nâng cao nội địa hóa, phát triển năng lực nghiên cứu, thi công, vận hành, bảo trì. Đây là bước đi đúng, nhưng sẽ yêu cầu một chiến lược nhân lực dài hơi: từ kỹ sư thiết kế đến đội ngũ vận hành ga, điều độ chạy tàu. Việc tổng kết kinh nghiệm bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và xây dựng quy trình thống nhất cho các dự án mới cho thấy TP.HCM đang cố gắng biến những bài học đau đớn từ các dự án trước thành tài sản thể chế. Câu hỏi là thành phố có đủ thời gian để vừa học vừa làm trong khi đồng hồ 2030 vẫn chạy.
Từ metro số 1 đến mạng lưới 532km: TP.HCM cần giữ lời hứa với chính mình
Metro số 1 Bến Thành – Suối Tiên đã đi vào vận hành và nhận được sự ủng hộ rộng rãi của người dân, như một minh chứng rằng người thành phố sẵn sàng chuyển sang giao thông công cộng khi hạ tầng đủ tốt. Nhưng một tuyến thành công không tự động bảo đảm cho cả mạng lưới hoạt động trơn tru. Ban Chỉ đạo đã thống nhất tiếp tục đầu tư 7 tuyến đường sắt đô thị để đến năm 2035 đạt mục tiêu 532km. Đó là một tầm nhìn dài tới 100 năm về quy hoạch đường sắt, nhưng niềm tin xã hội sẽ phụ thuộc vào từng cột mốc nhỏ: khởi công đúng hẹn, giải phóng mặt bằng minh bạch, vận hành an toàn. Nhìn tổng thể, tham vọng hoàn thành 8 tuyến metro trước 2030 là bước cần thiết nếu TP.HCM muốn trở thành đô thị cạnh tranh trong khu vực. Tuy nhiên, tham vọng chỉ có ý nghĩa khi đi kèm kỷ luật tiến độ, sự trung thực trong báo cáo và khả năng sửa sai nhanh. Metro số 1 đã cho thấy người dân sẽ ủng hộ nếu họ thấy kết quả; giờ là lúc TP.HCM phải giữ lời hứa với chính mình: biến sơ đồ Gantt trên giấy thành đoàn tàu chạy ngoài đời.
