Đường sắt đô thị Hà Nội: từ khẩu hiệu hạ tầng đến trục xương sống phát triển
Đường sắt đô thị Hà Nội là mạng lưới vận tải công cộng sức chở lớn, hoạt động theo tuyến cố định với hạ tầng và đoàn tàu riêng, được quy hoạch như trục xương sống kết nối các cực đô thị, vùng phụ cận và các không gian phát triển mới, nhằm giảm phụ thuộc vào xe cá nhân và tái cấu trúc mô hình đô thị theo hướng đa cực, đa trung tâm. Trọng tâm của giai đoạn tới là phấn đấu đến năm 2030 hoàn thành khoảng 100 km đường sắt đô thị, đồng thời từng bước làm chủ công nghệ, nâng cao năng lực đầu tư, quản lý và vận hành hệ thống. Đây không chỉ là mục tiêu giao thông mà là thước đo năng lực thực thi Nghị quyết 02-NQ/TW về xây dựng và phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới.
Ba trụ cột dự án: 100 km metro, Hà Nội – Đồng Đăng, Thái Nguyên – Hà Nội
Trong bức tranh các dự án giao thông 2030, đường sắt đô thị Hà Nội đóng vai trò trung tâm, được xác định là ưu tiên tập trung nguồn lực để đầu tư nhanh, với mục tiêu đến 2030 đạt khoảng 100 km mạng lưới. Cùng với đó là trục đối ngoại chiến lược đường sắt Hà Nội Đồng Đăng, dài khoảng 138 km, xuất phát từ khu vực phía Bắc ga Yên Viên đến cửa khẩu Đồng Đăng, đi qua Hà Nội, Bắc Ninh, Lạng Sơn, thiết kế khổ 1.435 mm, vận chuyển hỗn hợp hành khách và hàng hóa, tốc độ thiết kế chính 160 km/h, có dự phòng nâng lên 200 km/h. Tuyến bố trí 11 ga, tổ chức tàu khách quốc tế, nội địa và tàu hàng liên vận sang Trung Quốc và các tuyến Á – Âu. Song song là đề xuất tuyến đường sắt đô thị Thái Nguyên – Hà Nội dài khoảng 50 km, đang trong giai đoạn nghiên cứu phương án.
Vì sao Hà Nội phải đẩy nhanh hạ tầng vận tải công cộng ngay lúc này?
Áp lực phát triển đô thị Hà Nội buộc thành phố không thể trì hoãn nâng cấp hạ tầng vận tải công cộng. Kế hoạch 320/KH-UBND được Chủ tịch UBND thành phố ký ngày 14-8 nhằm triển khai Nghị quyết 158 của Chính phủ và chương trình hành động của Thành ủy để hiện thực hóa Nghị quyết 02-NQ/TW về xây dựng và phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới. Thành phố đặt mục tiêu tăng trưởng GRDP rất cao trong các giai đoạn tới, đồng thời xử lý các điểm nghẽn về ùn tắc, ô nhiễm, trật tự đô thị. Để làm được, mạng lưới đường sắt đô thị phải trở thành xương sống kết nối đa phương thức, hỗ trợ các trục cao tốc, vành đai, quốc lộ hướng tâm và sân bay, thay đổi căn bản cấu trúc không gian thành chùm đô thị đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm, với sông Hồng là trục sinh thái – văn hóa chủ đạo.
Thách thức thực thi: vốn, quy hoạch và mô hình quản trị
Mục tiêu nhiều nhưng điểm yếu cố hữu của phát triển đô thị Hà Nội là chậm triển khai và dàn trải nguồn lực. Đường sắt Hà Nội Đồng Đăng đã hoàn thành báo cáo nghiên cứu tiền khả thi trong tháng 7, dự kiến trình Quốc hội xem xét chủ trương đầu tư trong quý III, xây dựng trước 2030 và cơ bản hoàn thành vào 2035. Tức là chỉ riêng một tuyến đối ngoại cũng đã vượt khung thời gian 2030. Tại Thái Nguyên, dù tuyến đường sắt đô thị kết nối Hà Nội được đánh giá là cần thiết, địa phương mới dừng ở bước đề xuất, hướng tới hoàn thiện bổ sung quy hoạch trong năm 2026 làm cơ sở khởi công giai đoạn 2025–2030. Bài toán vốn sẽ phải dựa nhiều vào ngân sách và huy động thêm nguồn hợp pháp khác, trong đó địa phương được đề nghị tham gia chi cho giải phóng mặt bằng và một phần xây dựng, đòi hỏi một cơ chế phối hợp chặt giữa trung ương – thành phố – tỉnh lân cận.
Từ tầm nhìn đến hiện thực: cần một tư duy “đường sắt là đô thị”
Nếu vẫn coi đường sắt đô thị chỉ là dự án giao thông 2030, Hà Nội khó đạt được bước nhảy về chất. Thành phố đang nói tới những mục tiêu tham vọng: hoàn thiện mạng lưới giao thông đồng bộ, nghiên cứu khai thác lưỡng dụng sân bay Gia Lâm, Hòa Lạc, đề xuất sân bay quốc tế thứ hai phía Nam gắn với trung tâm logistics, đồng thời đẩy nhanh tái cấu trúc đô thị, cải tạo chung cư cũ, phát triển nhà ở xã hội. Tất cả chỉ có ý nghĩa khi được “neo” vào các hành lang metro. Điều tích cực là ngay trong định hướng đã nhấn mạnh yêu cầu làm chủ công nghệ, nâng cao năng lực đầu tư, quản lý và vận hành hệ thống đường sắt đô thị. Câu hỏi còn lại không nằm ở chiến lược, mà ở khả năng kỷ luật thực thi và quyết tâm tránh lặp lại vòng luẩn quẩn chậm tiến độ, đội vốn, phân tán nguồn lực mà Hà Nội từng trải qua.
