Từ “tiếp nhận” sang “đồng sáng tạo”: Bước ngoặt của hợp tác khoa học công nghệ
Hợp tác khoa học công nghệ giữa Việt Nam và Australia là quá trình hai nước cùng thiết kế cơ chế, đồng tài trợ nghiên cứu, xây dựng trung tâm R&D chung, phòng thí nghiệm chung và chương trình ươm tạo doanh nghiệp, nhằm tạo ra sản phẩm mới, tài sản trí tuệ chung và nguồn nhân lực chất lượng cao gắn với nhu cầu thị trường khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
Diễn đàn Tech Connect Việt Nam – Australia tổ chức tại Đại học Công nghệ Sydney sáng 10/8 đã đánh dấu một bước ngoặt: hợp tác khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và giáo dục được khẳng định là trụ cột trong quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện giữa hai bên. Sự hiện diện và phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại sự kiện cho thấy đây không chỉ là câu chuyện chuyên môn của giới nghiên cứu, mà là lựa chọn chiến lược ở tầm quốc gia. Việt Nam đã xác lập mô hình phát triển mới, lấy tri thức, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế làm động lực tăng trưởng chủ yếu của nền kinh tế.
Ba chuyển dịch chiến lược: Từ dự án rời rạc đến hệ sinh thái đổi mới chung
Nếu phải tóm lại trong một câu, đề xuất của Bộ trưởng Vũ Hải Quân là: Việt Nam không muốn đứng ngoài cuộc chơi tri thức nữa, mà muốn cùng Australia viết ra luật chơi mới của công nghệ cao. Ông nêu rõ ba chuyển dịch chiến lược trong hợp tác khoa học công nghệ giữa hai nước.
- Một là, từ chia sẻ kinh nghiệm rời rạc sang cùng xác định và giải quyết những bài toán phát triển lớn của hai nước. Đây là yêu cầu để tránh lặp lại mô hình “dự án đẹp trên giấy nhưng xa nhu cầu thị trường”.
- Hai là, từ chuyển giao công nghệ sang cùng nghiên cứu, đồng tài trợ và đồng tạo ra tài sản trí tuệ, sản phẩm mới. Nói cách khác, Việt Nam muốn bước vào khâu có giá trị gia tăng cao nhất của chuỗi đổi mới.
- Ba là, từ các dự án riêng lẻ sang xây dựng một hệ sinh thái hợp tác lâu dài. Điều này phù hợp với định hướng liên kết hai hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, nơi doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và quỹ đầu tư cùng sáng tạo và cùng phát triển.
Câu hỏi không còn là “làm thế nào để nhận thêm dự án viện trợ”, mà là “làm sao thiết kế được sân chơi chung đủ lớn, đủ bền, để hai bên cùng thắng”.
Trung tâm R&D Việt Nam – Australia: Từ biểu tượng ngoại giao đến nhà máy tài sản trí tuệ
Bước chuyển thứ hai – đồng sáng tạo tài sản trí tuệ – sẽ vô nghĩa nếu không được hiện thực hóa bằng hạ tầng chung: các trung tâm R&D Việt Nam Australia, phòng thí nghiệm chung và chương trình ươm tạo doanh nghiệp. Tại Tech Connect, hai bên thống nhất thúc đẩy đầu tư hai chiều trong các ngành công nghệ cao, hình thành các trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D), phòng thí nghiệm chung, chương trình ươm tạo doanh nghiệp và dự án đổi mới sáng tạo có khả năng thương mại hóa.
Nếu chỉ coi những trung tâm này là “công trình hữu nghị”, chúng sẽ nhanh chóng trở thành những tòa nhà đẹp nhưng vắng bóng kết quả nghiên cứu. Ngược lại, nếu đặt doanh nghiệp vào trung tâm chuỗi đổi mới sáng tạo như gợi ý của Bộ trưởng Vũ Hải Quân, các trung tâm R&D chung có thể trở thành nhà máy sản sinh bằng sáng chế, giải pháp AI, bán dẫn, an ninh mạng, công nghệ lượng tử và các công nghệ chiến lược khác. Một câu trích dẫn xứng đáng được ghi lại là: “Việt Nam đang chuyển mạnh từ tiếp nhận công nghệ sang đồng sáng tạo công nghệ”.
Đầu tư công nghệ cao hai chiều: Chuyển từ “thu hút vốn” sang “chia sẻ rủi ro và lợi nhuận”
Động lực để các trung tâm R&D chung vận hành không đến từ ngân sách đơn thuần, mà từ dòng đầu tư công nghệ cao hai chiều. Việt Nam khẳng định đang chuyển từ mục tiêu thu hút đầu tư sang hợp tác cùng phát triển; từ tham gia chuỗi giá trị ở phân đoạn thấp sang giữ những vị trí có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu. Trong bối cảnh Australia triển khai chương trình chuyển đổi năng lượng sạch và gia tăng giá trị tài nguyên trong nước, việc kết nối hai nền kinh tế qua các dự án R&D về năng lượng sạch, khoáng sản chiến lược hay kinh tế biển là lựa chọn hợp lý hơn là tiếp tục mua – bán công nghệ thuần túy.
Điểm đáng nói là các quyết sách gần đây của Việt Nam hướng tới thu hút hiệu quả nguồn lực quốc tế, đặc biệt là vốn đầu tư chất lượng cao và công nghệ tiên tiến. Điều này đặt ra yêu cầu rõ ràng: doanh nghiệp Australia bước vào thị trường Việt Nam không chỉ với vai trò nhà cung cấp, mà phải chấp nhận chia sẻ rủi ro, lợi nhuận trong các dự án đồng nghiên cứu, đồng thương mại hóa. Nếu không có cấu trúc “đồng đầu tư – đồng sở hữu – đồng hưởng lợi”, khẩu hiệu “đồng kiến tạo” dễ bị rơi vào hình thức.
Nhân lực và diễn đàn Tech Connect: Điều kiện để ba chuyển dịch trở thành thực tế
Không có nhân lực, mọi trung tâm R&D hay phòng thí nghiệm chung đều chỉ là vỏ rỗng. Ý nghĩa lớn nhất của Diễn đàn Tech Connect tại Đại học Công nghệ Sydney – nơi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trực tiếp tham dự và phát biểu – là đặt hợp tác phát triển nguồn nhân lực ngang hàng với hợp tác công nghệ. Diễn đàn hướng tới trở thành sự kiện định kỳ, làm nền tảng thúc đẩy sáng kiến và chương trình hợp tác mới giữa hai nước.
Hai bên xác định mở rộng các chương trình nghiên cứu chung, kết nối trung tâm nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và quỹ đầu tư; hình thành mạng lưới hợp tác trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ số, công nghệ sinh học, công nghệ lượng tử, năng lượng sạch, khoáng sản chiến lược và kinh tế biển. Cùng với đó là mở rộng hợp tác đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, khuyến khích mạnh mẽ trao đổi sinh viên, nghiên cứu sinh, chuyên gia, gắn chặt đào tạo – nghiên cứu với nhu cầu doanh nghiệp. Đến năm 2026, Chương trình hợp tác nghiên cứu về công nghệ chiến lược giai đoạn 2026 – 2028 sẽ là phép thử để xem ba chuyển dịch chiến lược này được hiện thực hóa đến đâu.
