Từ hợp tác công nghệ truyền thống đến đồng sáng tạo: bước ngoặt của Tech Connect
Hợp tác công nghệ Việt Nam Australia hiện được hiểu là quá trình hai nước chuyển từ mô hình chuyển giao công nghệ một chiều sang đồng nghiên cứu, đồng tài trợ và cùng tạo ra tài sản trí tuệ chung trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược, với doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm và mục tiêu là hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo khu vực có khả năng cạnh tranh toàn cầu.
Điểm bùng phát của bước ngoặt này là Diễn đàn khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, đầu tư, giáo dục đào tạo và phát triển nguồn nhân lực Việt Nam - Australia (Tech - Connect 2026) được tổ chức sáng 10/8 tại Sydney trong khuôn khổ chuyến thăm cấp Nhà nước tới Australia. Tại đây, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và giáo dục đang trở thành trụ cột của quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện giữa hai nước.
Ý nghĩa lớn nhất của Tech Connect không nằm ở các bài phát biểu lễ nghi, mà ở thông điệp chính sách: hợp tác mới phải chuyển từ trao đổi kinh nghiệm sang cùng xác định và giải quyết các bài toán phát triển lớn; từ chuyển giao công nghệ sang cùng nghiên cứu, đồng tài trợ và tạo ra tài sản trí tuệ, sản phẩm mới; từ các dự án riêng lẻ sang một hệ sinh thái hợp tác lâu dài. Nói cách khác, hai bên chấp nhận đi vào “vùng sâu” của R&D công nghệ cao, chia sẻ rủi ro nhưng cũng chia sẻ lợi ích.
AI, bán dẫn, an ninh mạng: ba trục ưu tiên trong bản đồ công nghệ mới
Việc Bộ trưởng Vũ Hải Quân đặt AI, bán dẫn và an ninh mạng làm trọng tâm không phải lựa chọn ngẫu nhiên, mà là định vị chiến lược cho năng lực công nghệ của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu. Đây là ba lĩnh vực quyết định vị thế quốc gia trong kỷ nguyên số: AI điều khiển các nền tảng, bán dẫn là nền tảng phần cứng, còn an ninh mạng bảo vệ mọi hạ tầng số.
Theo định hướng, hai bên sẽ cùng nghiên cứu, phát triển các công nghệ chiến lược, tập trung nguồn lực vào AI, bán dẫn, an ninh mạng, đồng thời mở rộng sang công nghệ lượng tử, sinh học, năng lượng sạch và công nghệ biển. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Hai bên cần tập trung nguồn lực vào AI, bán dẫn, an ninh mạng, công nghệ lượng tử, sinh học và năng lượng sạch, công nghệ biển”.
Tầm nhìn ở đây là rõ ràng: nếu chỉ dừng ở chuyển giao công nghệ, Việt Nam sẽ luôn đi sau. Hợp tác công nghệ Việt Nam Australia theo mô hình mới hướng đến việc tạo ra thế hệ sản phẩm và tài sản trí tuệ chung trong AI bán dẫn an ninh mạng, tận dụng sức mạnh nghiên cứu của Australia và lực lượng kỹ sư trẻ, doanh nghiệp công nghệ phát triển nhanh của Việt Nam. Điều này không chỉ nâng cao năng lực công nghệ trong các lĩnh vực chiến lược mà còn giúp Việt Nam bước vào sân chơi R&D công nghệ cao với vai trò đồng kiến tạo, thay vì phụ thuộc.
Từ chuyển giao sang đồng tài trợ R&D: mô hình hợp tác mới
Cốt lõi của chuyển dịch lần này là từ tư duy tiếp nhận sang tư duy đồng sáng tạo. Hợp tác không còn là nhận dự án, nhận công nghệ rồi nội địa hóa ở mức khiêm tốn, mà là cùng xác định bài toán, cùng thiết kế nghiên cứu, cùng góp vốn và cùng chia sẻ quyền sở hữu trí tuệ. Đây là bước rẽ có tính “thoát khung” đối với một nền kinh tế từng quen dựa vào chuyển giao công nghệ.
Trên nền chương trình Aus4Innovation (2018–2028) làm cầu nối giữa cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và doanh nghiệp, hai nước đang mở rộng vai trò của Trung tâm Công nghệ Chiến lược Australia - Việt Nam. Trung tâm này đã dịch chuyển trọng tâm từ 5G/6G sang AI, bán dẫn, an ninh mạng và công nghệ lượng tử, đồng thời được định hướng trở thành “nền tảng chung” kết nối các quỹ đầu tư mạo hiểm và nguồn vốn công nghệ để sáng chế có thể đi thẳng từ phòng thí nghiệm ra thị trường.
Trong năm 2026, Bộ KH&CN Việt Nam đã phê duyệt Chương trình hợp tác nghiên cứu về công nghệ chiến lược giai đoạn 2026–2028, kèm theo đó là kế hoạch tài trợ cho các dự án nghiên cứu chung về công nghệ chiến lược. Đồng thời, hai bên chuẩn bị ký Thỏa thuận hợp tác về Kinh tế số và Thỏa thuận hợp tác nghiên cứu phát triển thủy sản bền vững, cho thấy mô hình “đồng R&D, đồng tài trợ” không chỉ giới hạn trong công nghệ số mà còn lan sang các lĩnh vực kinh tế thực. Đây là cách tiếp cận nhất quán nếu Việt Nam muốn R&D công nghệ cao gắn chặt với các ngành sản xuất và dịch vụ.
Xây hệ sinh thái đổi mới sáng tạo khu vực, doanh nghiệp là trung tâm
Điểm đáng chú ý là hợp tác công nghệ Việt Nam Australia được tái thiết không phải quanh các viện nghiên cứu thuần túy, mà quanh một hệ sinh thái nơi doanh nghiệp đóng vai trò trung tâm của chuỗi đổi mới sáng tạo. Mỗi nghiên cứu phải đi trọn chuỗi từ bài toán thị trường, nghiên cứu, thử nghiệm đến thương mại hóa. Đây là cách tránh căn bệnh “nghiên cứu nằm trên giấy” vốn thường thấy trong nhiều chương trình hợp tác quốc tế.
Hai nước đặt mục tiêu liên kết hai hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, “xây dựng một hệ sinh thái ĐMST mang tầm khu vực, nơi doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và các quỹ đầu tư cùng kết nối, cùng sáng tạo và cùng phát triển”. Điều này đi kèm các kế hoạch hình thành trung tâm R&D, phòng thí nghiệm chung, chương trình ươm tạo doanh nghiệp và các dự án đổi mới sáng tạo có khả năng thương mại hóa.
Ở tầng chính sách, Việt Nam xác lập mô hình tăng trưởng mới, trong đó tri thức, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế là động lực tăng trưởng chủ yếu. Đối với Việt Nam, phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao đã trở thành yêu cầu tất yếu nếu muốn đạt mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao. Trong bối cảnh đó, việc gắn hợp tác với Australia vào một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo khu vực là lựa chọn mang tính chiến lược chứ không phải “dự án hợp tác” mang tính tượng trưng.
Ý nghĩa đối với năng lực công nghệ Việt Nam và con đường phía trước
Nếu nhìn dài hạn, bước chuyển từ chuyển giao công nghệ sang đồng nghiên cứu, đồng tài trợ và đồng sáng tạo công nghệ có tiềm năng nâng cấp toàn bộ năng lực công nghệ của Việt Nam trong các lĩnh vực chiến lược. Thay vì chỉ học cách vận hành công nghệ của người khác, Việt Nam bắt đầu bước vào quá trình cùng thiết kế, cùng thử nghiệm và cùng sở hữu thế hệ công nghệ mới trong AI, bán dẫn, an ninh mạng và các công nghệ nền tảng khác.
Hai nước dự kiến mở rộng các chương trình nghiên cứu chung, tăng cường kết nối các trung tâm nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và quỹ đầu tư đổi mới sáng tạo; hình thành mạng lưới hợp tác trong các lĩnh vực ưu tiên như AI, bán dẫn, công nghệ số, công nghệ sinh học, công nghệ lượng tử, năng lượng sạch, khoáng sản chiến lược và kinh tế biển. Về phía Việt Nam, khoa học công nghệ được xác định là động lực để phát triển kinh tế liên tục, với đổi mới là trọng tâm của kế hoạch tăng trưởng quốc gia.
Điểm then chốt là tính nhất quán: nếu Việt Nam kiên trì với cách tiếp cận đồng sáng tạo, coi hợp tác với Australia là “phòng thí nghiệm chung” cho các mô hình R&D công nghệ cao, thì liên minh này có thể trở thành bệ phóng để Việt Nam thoát khỏi vị thế gia công công nghệ giá trị thấp. Ngược lại, nếu để mô hình mới bị kéo về kiểu dự án rời rạc, thiếu doanh nghiệp dẫn dắt, cơ hội xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo khu vực sẽ bị bỏ lỡ. Lựa chọn nằm ở cách triển khai trong vài năm tới – nhưng hướng đi đã được xác lập rõ ràng.
